Sơn La tái định vị Arabica trong chuỗi giá trị toàn cầu

Sơn La đang tái cấu trúc ngành cà phê Arabica theo hướng đặc sản và truy xuất nguồn gốc trong bối cảnh EUDR kiểm soát ngặt, khi tăng trưởng diện tích dần bị thay thế bởi mô hình dựa trên dữ liệu, minh bạch và chuẩn hóa chuỗi cung ứng.

Chiều 19/6 tại Hà Nội, UBND tỉnh Sơn La tổ chức tọa đàm về cà phê Arabica Sơn La nhằm “thúc đẩy quảng bá thương hiệu, mở rộng kết nối doanh nghiệp và tăng cường tiếp cận thị trường quốc tế”, đặc biệt là các thị trường có yêu cầu tiêu chuẩn cao như EU.

Sự kiện diễn ra trong bối cảnh thị trường cà phê toàn cầu dịch chuyển từ cạnh tranh trên giá và sản lượng sang cạnh tranh trên truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn môi trường và tính minh bạch chuỗi cung ứng, những yếu tố được EUDR “đẩy lên thành điều kiện pháp lý bắt buộc”.

EUDR và sự thay đổi “luật chơi” của thị trường EU

Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) yêu cầu nông sản không liên quan phá rừng sau 31/12/2020, đồng thời phải có dữ liệu định vị và truy xuất đầy đủ chuỗi cung ứng theo Quy định (EU) 2023/1115 của Nghị viện và Hội đồng châu Âu.

EUDR cũng đặt ra nghĩa vụ “thẩm định trách nhiệm” (due diligence) bắt buộc đối với doanh nghiệp đưa hàng hóa vào thị trường EU, theo Ủy ban châu Âu.

Trong bối cảnh đó, EUDR được nhìn nhận như một dạng “hàng rào kỹ thuật phi thuế quan thế hệ mới”, khi các yêu cầu về môi trường, truy xuất nguồn gốc và dữ liệu sản xuất trở thành điều kiện tiếp cận thị trường, thay vì chỉ là tiêu chí khuyến khích như trước đây.

Sơn La hiện là vùng Arabica lớn nhất Việt Nam với hơn 33.600 ha cà phê. Ảnh: Phúc Sinh

Đối với các quốc gia xuất khẩu cà phê như Việt Nam, điều này tạo ra áp lực chuyển đổi từ mô hình sản xuất phân tán sang mô hình quản trị dữ liệu tập trung, có khả năng kiểm chứng và đáp ứng yêu cầu kiểm toán quốc tế.

Trong bối cảnh đó, Sơn La hiện là vùng Arabica lớn nhất Việt Nam với hơn 33.600 ha cà phê, trong đó có hơn 1.100 ha cà phê đặc sản và nhiều vùng sản xuất ứng dụng công nghệ cao, theo số liệu của UBND tỉnh Sơn La.

Từ quy mô chỉ 278 ha vào thập niên 1980, cà phê Sơn La đã mở rộng nhanh chóng, trở thành một trong những vùng sản xuất chủ lực của khu vực Tây Bắc. Tuy nhiên, trong bối cảnh EUDR, “quy mô không còn là lợi thế quyết định”.

Thay vào đó, chuỗi giá trị đang tái định nghĩa theo yêu cầu mới về dữ liệu và khả năng kiểm chứng. Sơn La phải bản đồ hóa vùng trồng, chuẩn hóa thông tin nông hộ, đồng bộ dữ liệu từ thu mua đến xuất khẩu và xây dựng hệ thống truy xuất đáp ứng yêu cầu kiểm toán quốc tế.

Sự dịch chuyển này đang tái định hình ngành cà phê địa phương: từ mô hình mở rộng diện tích sang mô hình tuân thủ dựa trên dữ liệu, minh bạch chuỗi cung ứng và khả năng chứng minh nguồn gốc.

Nâng hạng từ sản lượng sang giá trị kiểm chứng

Theo lãnh đạo tỉnh, Sơn La đang thúc đẩy phát triển vùng nguyên liệu theo các tiêu chuẩn quốc tế như Rainforest Alliance (RA), UTZ và 4C, đồng thời tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân.

“Arabica Sơn La là kết quả của sự gắn kết giữa nông dân, doanh nghiệp và nhà khoa học, hiện đã có mặt tại nhiều thị trường lớn và đang từng bước đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của EU”, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Sơn La Nguyễn Thành Công cho biết.

Thông điệp này phản ánh rõ định hướng chiến lược: thay vì mở rộng đơn thuần diện tích, Sơn La đang tập trung vào “nâng cấp hệ sinh thái sản xuất” để đáp ứng các chuẩn mực quốc tế.

Ở cấp độ doanh nghiệp, yêu cầu từ thị trường quốc tế đang thay đổi nhanh chóng. Theo ông Vũ Việt Thắng, Tổng giám đốc Công ty CP Phúc Sinh Sơn La, truy xuất nguồn gốc đã trở thành điều kiện bắt buộc, không còn là lợi thế cạnh tranh bổ sung.

“Truy xuất nguồn gốc và tính minh bạch trong toàn bộ chuỗi sản xuất hiện đã là yêu cầu bắt buộc”, ông Vũ Việt Thắng nói.

Ông cho biết hành vi khách hàng quốc tế cũng đang dịch chuyển rõ rệt: “Cạnh tranh không còn nằm ở sản lượng hay giá bán, mà ở khả năng tạo ra sản phẩm khác biệt. Trong cà phê đặc sản, câu hỏi quan trọng nhất không phải là sản lượng, mà là sản phẩm đến từ đâu”.

Diễn biến này cho thấy sự chuyển dịch từ mô hình “cà phê hàng hóa” sang “cà phê đặc sản có thể truy xuất nguồn gốc”, nơi giá trị ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu truy xuất và khả năng chứng minh nguồn gốc.

Thời điểm này, Hợp tác xã Ara-Tay Coffee tại xã Chiềng Chung chuyển sang thu hái 100% quả chín và phát triển dòng cà phê đặc sản Honey, Natural. Mô hình này phản ánh xu hướng nâng cấp chất lượng và phân tầng giá trị trong ngành cà phê Sơn La.

EUDR đang làm tăng chi phí tuân thủ và tái cấu trúc chuỗi cung ứng nông sản xuất khẩu. Về dài hạn, quy định này được xem là một cơ chế “lọc thị trường”, ưu tiên các chuỗi có khả năng truy xuất và minh bạch.

Sơn La đang dịch chuyển từ vai trò vùng cung ứng nguyên liệu sang “điểm khởi đầu của chuỗi cà phê đặc sản có truy xuất đầy đủ”. Trong cấu trúc mới, lợi thế cạnh tranh dịch chuyển từ sản lượng sang dữ liệu và khả năng chứng minh nguồn gốc.

Hải Vân