Số hóa mở lối đưa di sản ngàn năm bước vào đời sống đương đại

Từ ý tưởng số hóa đến hành trình đưa di sản đến gần công chúng

Trong tọa đàm Số hóa di sản ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám: Cuộc đối thoại liên ngành, nhìn từ dự án Tầm Chân diễn ra tại Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám vừa qua, ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm, bày tỏ niềm vinh dự khi nơi đây lưu giữ 82 bia đá tiến sĩ – Di sản tư liệu thế giới được UNESCO ghi danh. Tuy nhiên, ông Tú cùng đội ngũ cán bộ của Trung tâm luôn trăn trở vì một trong những yêu cầu nghiêm ngặt của UNESCO là khả năng tiếp cận tư liệu. Làm sao để mọi đối tượng ở mọi không gian địa lý đều có thể tiếp cận, nghiên cứu và thưởng thức?

Ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, trình bày những thành tựu trong công tác số hóa tại di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Ông Tú nhớ lại, năm 2014, khi Trung tâm xây dựng đề án bảo tồn và phát huy giá trị của 82 bia đá tiến sĩ, ý tưởng số hóa 3D đã được nhen nhóm. Tuy nhiên, rào cản về công nghệ và nhận thức thời điểm đó đã khiến dự án chưa thể hoàn thành trọn vẹn. Thời điểm Covid-19 đã tạo ra cú hích buộc toàn bộ hệ thống bảo tàng, di tích phải thay đổi phương thức hoạt động. Công cuộc số hóa tại Văn Miếu mới thực sự bước sang chương mới. Từ năm 2022, dự án số hóa 3D được tái khởi động một cách đồng bộ và bài bản hơn.

Dưới góc nhìn lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế, TS. Trần Hoài, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), chia sẻ hào quang di sản không đứng yên mà có sự “di cư” sang các không gian vật chất khác thông qua công nghệ. Ông dẫn chứng quan điểm của nhà nghiên cứu Jeffrey về việc “dân chủ hóa tính xác thực”. Nghĩa là các bản sao số nếu được thực hiện với sự cẩn trọng, nghiêm cẩn và tích hợp các công cụ tương tác tinh tế, hoàn toàn có khả năng cung cấp tri thức, khơi gợi cảm xúc cho người thưởng thức không kém gì bản gốc. Bản sao số lúc này không triệt tiêu bản gốc, mà trái lại, trở thành chiếc cầu nối giúp công chúng thấu hiểu bản gốc một cách sâu sắc và đa chiều hơn.

Trung tâm Hoạt động Văn hóa, khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức Trưng bày chuyên đề “Bia đá kể chuyện II”, tại Khu Vườn bia Tiến sĩ trong khuôn viên Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám hồi tháng 1.2025. Ảnh: hanoi.gov.vn

Đồng tình với quan điểm này, ông Huy Nguyễn, nhà sáng lập và điều hành Phygital Labs, chia sẻ công nghệ chỉ là công cụ, cốt lõi vẫn nằm ở tính chuẩn xác và bản quyền của dữ liệu. Cách đây ba năm, Phygital Labs đã đồng hành cùng các chuyên gia ra mắt dự án Tầm Chân tại chính Văn Miếu. Dự án ra mắt cuốn sách đầu tiên dưới hình thức vật lý số bằng công nghệ định danh.

Đến nay, khi công nghệ đã có những bước tiến vượt bậc, câu chuyện không dừng lại ở việc quét vật thể từ dạng vật lý sang dạng số. Hơn thế, công tác số hóa đã tiến tới chuyển đổi số toàn diện, trong đó trọng tâm là bài toán bản quyền di sản và định danh số.

Tham quan Văn Miếu – Quốc Tử Giám qua màn hình nhỏ được tích hợp trên website baotangso.com, liên kết với các bảo tàng, di tích khác. Ảnh: baotangso.com

Lối đi cho di tích từ kinh nghiệm quốc tế

Những thành tựu cụ thể mà Văn Miếu đạt được trong giai đoạn một của dự án chuyển đổi số từ năm 2022 đến nay, theo ông Tú, có thể kể đến: hoàn thành số hóa 2D cho hơn 200 tác phẩm, tài liệu, ảnh lịch sử. Đồng thời, 155 hiện vật được số hóa 3D thành công, bao gồm toàn bộ 82 tấm bia tiến sĩ, các hiện vật khảo cổ học phát hiện năm 2019, tượng thờ Vua Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông, Lê Thánh Tông và Chu Văn An.

Những kinh nghiệm quốc tế được trình bày trong tọa đàm là định hướng cho Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Không gian kiến trúc của Văn Miếu cũng được số hóa với 43 hạng mục và 94 tư liệu bằng công nghệ ảnh 360 độ, tạo nền tảng cho các tour tham quan ảo vô cùng sống động. Từ nguồn dữ liệu số hóa này, di tích đã phát triển thành công nhiều sản phẩm văn hóa độc đáo.

Chẳng hạn, cuốn sách Nét Việt trên bia tiến sĩ Văn Miếu – Quốc Tử Giám của tác giả TS. Trần Hậu Yên Thế đã trích xuất các hoa văn, họa tiết đặc trưng từ bản quét độ phân giải cao. Đặc biệt, chương trình trải nghiệm đêm Tinh hoa Đạo học sử dụng công nghệ trình chiếu 3D mapping đã biến di tích thành một không gian trình diễn ánh sáng, diễn giải hành trình của một sĩ tử từ thuở lều chõng đến khi đỗ đạt thành danh.

CEO Phygital Labs Huy Nguyễn nhấn mạnh vai trò của bản quyền trong số hóa di sản.

Nhằm làm rõ giá trị thực tiễn của công tác lưu trữ số, TS. Trần Hoài chia sẻ kinh nghiệm từ Trung Quốc tại hang Mạc Cao (di tích Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc) trên con đường tơ lụa. Theo đó, khi lượng khách tham quan quá đông đe dọa đến độ ẩm và sự an toàn của các bức bích họa cổ, Trung Quốc đã số hóa 3D chính xác đến từng milimet, xây dựng thư viện ảo mở (Open Virtual Library) cho toàn thế giới truy cập. Hay bài học từ vụ cháy Nhà thờ Đức Bà (Paris, Pháp), chính bản scan 3D được thực hiện trước đó đã trở thành cơ sở giúp các kiến trúc sư tái dựng lại công trình nguyên bản.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu rực rỡ ấy, các chuyên gia cũng thẳng thắn nhìn nhận những hạn chế hiện hữu. Hiện nay, hầu hết các dự án số hóa di sản tại Việt Nam vẫn đang hoạt động như những “ốc đảo” dữ liệu biệt lập, thiếu tính liên thông và thống nhất về tiêu chuẩn kỹ thuật.

TS. Trần Hoài cho biết, châu Âu từ năm 2006 đến 2014 đã thực hiện chuẩn hóa quy mô lớn, để liên thông tất cả bảo tàng, thư viện số về chung một ngôn ngữ kỹ thuật. Đây cũng là đích đến mà Văn Miếu kỳ vọng trong giai đoạn hai của dự án, hướng tới tích hợp dữ liệu vào hệ thống cơ sở dữ liệu di sản quốc gia.

Bằng độc quyền sáng chế cấp cho hệ thống sách điện tử dưới dạng NFT kết hợp chip bảo mật RFID. Ảnh: Huy Nguyễn

Xây dựng hệ sinh thái tri thức mở cho tương lai

Để giải quyết bài toán liên thông và bảo vệ bản quyền trên không gian số, ông Huy Nguyễn đề xuất giải pháp ứng dụng công nghệ vật lý số (phygital) kết hợp giữa định danh chip bảo mật và công nghệ blockchain. Tương tự như việc Bhutan đóng dấu hoàng cung lên cổ vật, hay Ai Cập cấp chứng nhận bản quyền cho đồ lưu niệm, công nghệ định danh số sẽ tạo ra “giấy khai sinh duy nhất” cho từng phiên bản số của di sản trên nền tảng blockchain quốc gia có chủ quyền. Điều này ngăn chặn tình trạng sao chép, thương mại hóa vô tội vạ, và giúp các sản phẩm di sản tái sinh tiếp cận được thị trường toàn cầu một cách minh bạch.

Nền tảng số hóa di tích Đôn Hoàng (Trung Quốc). Ảnh: e-dunhuang.com

Minh chứng sinh động cho sự kết hợp này là dự án Tầm Chân với biểu tượng nghê Văn Miếu tích hợp chip NFC. Khi người dùng thực sự sở hữu sản phẩm vật lý và chạm thiết bị di động vào con chip bảo mật, nội dung cuốn sách nghiên cứu sẽ mở ra trên không gian số. Cách làm này vừa tôn vinh giá trị của hiện vật vật lý, vừa mở rộng biên độ tiếp cận tri thức một cách sáng tạo.

Tóm lại, số hóa không chỉ là câu chuyện của doanh thu hay những con số thống kê khô khan. Đích đến cuối cùng của chuyển đổi số di sản là xây dựng hạ tầng tri thức mở và hệ sinh thái tri thức bền vững. Ở đó, các di sản ngàn năm của cha ông không chỉ được bảo tồn vẹn nguyên trong không gian số mà đồng thời các giá trị ấy sẽ không ngừng cộng hưởng, tái sinh thành những giá trị văn hóa mới, nhờ sự chung tay của nhà quản lý, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, chuyên gia công nghệ và đặc biệt là cộng đồng những người yêu mến di sản văn hóa.

Bài và ảnh: Đoan Túc