Sinh viên than thở bị 'bội thực' thuyết trình và bài tập nhóm, giảng đường trở thành nơi 'tự dạy nhau'

Từ phương pháp học tập mang tính đột phá nhằm phát huy tính chủ động, việc phải chạy đua với các bài thuyết trình và làm việc nhóm dày đặc đang trở thành nỗi ám ảnh của không ít sinh viên. Hệ lụy không chỉ dừng lại ở áp lực tâm lý, mà nguy hiểm hơn là những lỗ hổng kiến thức nền tảng mang tính hệ thống.

Làm việc nhóm (teamwork) và thuyết trình không còn là khái niệm xa lạ tại môi trường đại học. Tuy nhiên, sự xuất hiện với tần suất dày đặc của các bài tập nhóm ở hầu hết các học phần đang khiến nhiều sinh viên cảm thấy kiệt sức. Lằn ranh giữa việc “lấy người học làm trung tâm” và sự “khoán trắng” của giảng viên đang trở thành chủ đề nóng trên các diễn đàn học đường.

Cảm giác "tự dạy nhau"

Bước vào năm thứ ba đại học, Mai Linh (21 tuổi) - sinh viên một trường khối ngành truyền thông tại Hà Nội cho biết bản thân đang rơi vào trạng thái “bội thực” thuyết trình. Theo Linh, có những tuần cô phải chuẩn bị đến 3-4 bài thuyết trình, tự bốc thăm chủ đề, tự chia nhóm, tìm tài liệu và nói suốt 45 phút trên bục giảng. "Nhiều lúc mình và các bạn cảm thấy giảng đường đang biến thành nơi sinh viên dạy sinh viên, chúng mình phải tự bơi trong biển kiến thức mà không biết điều mình nói ra đúng hay sai ở đâu", Linh chia sẻ.

Nhiều sinh viên than thở việc liên tục phải thuyết trình và làm bài tập nhóm. (Ảnh minh họa)

Nhìn nhận về thực trạng này, ThS. Đinh Ngọc Sơn (Trường Quản trị và Kinh doanh - ĐHQG Hà Nội) - chuyên gia huấn luyện Phương pháp giảng dạy với 20 năm kinh nghiệm cho rằng, phản ánh của sinh viên là đáng suy nghĩ và hoàn toàn có cơ sở. Về bản chất, làm việc nhóm và thuyết trình chỉ là phương pháp hỗ trợ, không thể thay thế vai trò học thuật và dẫn dắt của giảng viên.

Chuyên gia thẳng thắn nhận định: “Nếu giảng viên giao đề tài, để sinh viên tự tìm hiểu rồi lên trình bày, còn mình chỉ ngồi nghe hoặc nhận xét rất ít, thì đúng là đã xuất hiện tình trạng đẩy một phần trách nhiệm giảng dạy sang cho sinh viên. Khi đó, giảng đường dễ bị biến thành nơi ‘báo cáo bài làm’ hơn là môi trường học thuật đúng nghĩa”. Theo thầy, nếu thiếu đi vai trò thiết kế khung lý thuyết và chốt lại tri thức đúng từ người thầy, sinh viên có thể trình bày rất sôi nổi nhưng kiến thức thu về lại rời rạc, phiến diện, thậm chí sai lệch.

Hệ lụy từ việc “chia để trị”

Áp lực từ việc bài tập nhóm quá nhiều đã sinh ra một cơ chế tự vệ phổ biến trong sinh viên: chia để trị. Minh Nhật (sinh viên năm ba ngành Báo chí) thường xuyên đảm nhận vai trò trưởng nhóm. Nhật thừa nhận quy trình làm việc quen thuộc luôn là để các thành viên tự chọn phần việc, ai giỏi phần nào làm phần nấy nhằm tối ưu hóa thời gian.

Còn riêng Nhật, vì không có thế mạnh về thiết kế nên nam sinh thường chỉ chọn phụ trách khâu nội dung hoặc trực tiếp lên thuyết trình, rất hiếm khi nhận việc làm slide. “Vì để tối ưu thời gian và đảm bảo kết quả nên chúng mình không còn lựa chọn nào khác. Đến cuối kỳ, các thành viên gần như chỉ nắm vững phần việc của riêng mình mà rơi vào tình trạng mù mờ, hổng toàn bộ kiến thức nền tảng ở những phần việc do người khác đảm nhận”.

ThS. Đinh Ngọc Sơn: "Thuyết trình không phải là thay thầy dạy bài, mà là một bước trong quá trình học dưới sự dẫn dắt của giảng viên".

Lý giải sâu hơn về hệ lụy này, ThS. Đinh Ngọc Sơn chỉ ra rằng đây là hệ quả điển hình khi hoạt động nhóm bị hình thức hóa, khiến quá trình học tập của từng cá nhân bị đứt đoạn. Lâu dần, điều này hình thành kiểu học lệch, mỗi người bị “đóng khung” trong một vai trò quen thuộc và không phát triển toàn diện.

Đánh giá về hậu quả dài hạn, thầy Sơn phân tích: “Nhiều em xem làm việc nhóm như một nhiệm vụ phải hoàn thành cho xong, chứ không còn coi đó là cơ hội học tập. Nguy hiểm hơn, tâm lý đối phó kéo dài sẽ làm suy giảm tính trung thực học thuật, vì khi không hứng thú thật sự, sinh viên dễ sao chép tài liệu, làm qua loa hoặc phụ thuộc vào một vài cá nhân trong nhóm”.

Tìm lại giá trị cốt lõi

Dù bộc lộ nhiều bất cập, chúng ta không thể phủ nhận giá trị của hai phương pháp này. Nếu được tổ chức đúng cách, ưu điểm lớn nhất của teamwork và thuyết trình là giúp người học chuyển từ thụ động sang chủ động. Tuy nhiên, để đưa phương pháp này về đúng quỹ đạo, cần sự thay đổi mạnh mẽ từ tư duy tổ chức dạy học của cả nhà trường lẫn giảng viên.

Để khắc phục triệt để tình trạng lạm dụng, ThS. Đinh Ngọc Sơn nhấn mạnh nhà trường cần xác định rõ làm việc nhóm và thuyết trình chỉ là công cụ để đạt chuẩn đầu ra, không phải là mục tiêu tự thân. Mỗi học phần cần được thiết kế phù hợp với đặc trưng nội dung để tạo ra sự cân bằng. “Phần nào cần giảng sâu thì giảng viên phải giảng sâu, phần nào cần tranh luận thì mới tổ chức thảo luận, phần nào cần trình bày thì mới giao thuyết trình,” thầy Sơn nêu rõ.

Về phía người đứng lớp, việc thiết kế hoạt động nhóm một cách khoa học là yêu cầu bắt buộc để phá vỡ tâm lý đối phó. Giảng viên cần có cơ chế buộc mọi thành viên đều phải hiểu toàn bộ sản phẩm chung thông qua việc phản biện chéo hay kiểm tra ngẫu nhiên. Đặc biệt, việc luân phiên vai trò trong nhóm được xem là chìa khóa để giải quyết tình trạng học lệch. Chuyên gia khẳng định: “Hôm nay em làm nội dung, lần sau em phải làm điều phối, lần khác em phải trình bày hoặc phản biện. Chính sự dịch chuyển vai trò đó mới tạo ra quá trình học thật”.

Cuối cùng, khâu quan trọng nhất để giảng đường giữ vững tính hàn lâm chính là năng lực đóng khung học thuật của người thầy. Sau mỗi phần trình bày, giảng viên bắt buộc phải tổng kết, chuẩn hóa kiến thức và chỉ ra điểm đúng sai.

“Như vậy sinh viên mới hiểu rằng thuyết trình không phải là thay thầy dạy bài, mà là một bước trong quá trình học dưới sự dẫn dắt của giảng viên. Khi hoạt động được thiết kế hợp lý, có kiểm tra cá nhân, có đánh giá công bằng và có sự điều phối chặt chẽ của giảng viên, thì làm việc nhóm và thuyết trình sẽ trở lại đúng giá trị của nó: giúp sinh viên học sâu hơn, trưởng thành hơn, chứ không phải học để đối phó”, thầy Đinh Ngọc Sơn chia sẻ.