Selenium (selen): Vi chất thiết yếu cơ thể không thể tự tổng hợp, nguy cơ thiếu hụt vẫn hiện hữu

1. Selenium là vi chất thiết yếu nhưng cơ thể không thể tự tạo ra

TS. BS Đặng Ngọc Hùng, Viện Nghiên cứu và Tư vấn Dinh dưỡng cho biết, selenium là một khoáng chất vi lượng thiết yếu nhưng cơ thể con người không có khả năng tự tổng hợp. Vì vậy, toàn bộ nhu cầu selenium đều phải được cung cấp thông qua thực phẩm hoặc các chế phẩm bổ sung khi có chỉ định phù hợp.

Nhiều người cho rằng chỉ cần ăn đủ lượng thực phẩm mỗi ngày là sẽ đáp ứng đầy đủ nhu cầu vi chất. Tuy nhiên, theo TS. BS Đặng Ngọc Hùng, điều này không phải lúc nào cũng đúng đối với selenium.

Khác với nhiều chất dinh dưỡng khác, hàm lượng selenium trong thực phẩm phụ thuộc trực tiếp vào lượng selenium có trong đất nơi cây trồng phát triển hoặc động vật được nuôi dưỡng. Do đó, cùng một loại thực phẩm nhưng hàm lượng selenium có thể khác nhau đáng kể giữa các khu vực địa lý. Tỷ lệ người không đạt nhu cầu selenium trong khẩu phần ăn vẫn ở mức đáng lưu ý tại nhiều quốc gia. Chẳng hạn, nghiên cứu tại Ireland năm 2023 ghi nhận khoảng 47% dân số không đáp ứng đủ nhu cầu selenium từ chế độ ăn.

Selenium là khoáng chất vi lượng thiết yếu mà cơ thể không thể tự tổng hợp, cần được cung cấp qua thực phẩm hoặc chế phẩm bổ sung khi có chỉ định của nhân viên y tế.

2. Tác dụng của selenium trong cơ thể

Selenium phát huy tác dụng thông qua các protein đặc hiệu chứa selenium (selenoprotein), trong đó có glutathione peroxidase (GPx), thioredoxin reductase (TRx) và các enzyme deiodinase. Những protein này tham gia nhiều quá trình sinh học thiết yếu, nổi bật gồm:

Hỗ trợ hệ miễn dịch và chống oxy hóa: Selenium góp phần hình thành hệ thống chống oxy hóa nội sinh của cơ thể. Thông qua các enzyme chống oxy hóa, vi chất này giúp hạn chế tác động của các gốc tự do, từ đó góp phần bảo vệ tế bào trước tình trạng stress oxy hóa. Stress oxy hóa được xem là một trong những yếu tố liên quan đến quá trình lão hóa và nhiều bệnh mạn tính.

Tham gia hoạt động của tuyến giáp: Một trong những vai trò quan trọng của selenium là tham gia chuyển đổi hormone tuyến giáp từ thyroxine (T4) sang dạng hoạt động là triiodothyronine (T3). Nhờ đó, selenium góp phần duy trì chức năng bình thường của tuyến giáp và quá trình chuyển hóa của cơ thể.

Góp phần duy trì chức năng sinh sản và sức khỏe tóc, móng: Selenium còn có vai trò trong chức năng sinh sản cũng như góp phần duy trì mái tóc và móng khỏe mạnh thông qua việc tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa ở cấp độ tế bào.

3. Những đối tượng dễ thiếu selenium

TS. BS Đặng Ngọc Hùng cho biết, nguy cơ thiếu selenium có thể cao hơn ở một số nhóm đối tượng, bao gồm:

Người ăn ít hoặc không sử dụng thực phẩm có nguồn gốc động vật trong thời gian dài.
Người có chế độ ăn đơn điệu, nghèo dinh dưỡng.
Người áp dụng các chế độ ăn kiêng quá mức hoặc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm.
Người mắc các bệnh lý gây rối loạn hấp thu tại đường tiêu hóa.

Ở những trường hợp này, việc đánh giá khẩu phần ăn và tình trạng dinh dưỡng có ý nghĩa quan trọng trước khi cân nhắc bổ sung selenium.

4. Lưu ý khi bổ sung selenium

Theo TS. BS Đặng Ngọc Hùng, trên thị trường hiện có nhiều dạng selenium khác nhau. Trong đó, selenium hữu cơ dưới dạng men selenium được chuẩn hóa được đánh giá có khả năng hấp thu cao hơn so với một số dạng selenium vô cơ. Tuy nhiên, chuyên gia nhấn mạnh rằng hiệu quả bổ sung không chỉ phụ thuộc vào dạng bào chế mà còn cần sử dụng đúng liều lượng.

Trong thực hành, liều bổ sung thường được sử dụng ở mức 100–200 microgam (µg) mỗi ngày tùy từng đối tượng và mục đích sử dụng. Đặc biệt, dược sĩ và nhân viên y tế cần khai thác kỹ các sản phẩm vitamin hoặc thực phẩm bổ sung mà người sử dụng đang dùng để tránh cộng dồn lượng selenium từ nhiều nguồn khác nhau.

TS. BS Đặng Ngọc Hùng lưu ý giới hạn dung nạp tối đa an toàn (Upper Intake Level - UL) đối với người trưởng thành là 400 µg selenium/ngày. Việc sử dụng kéo dài vượt quá ngưỡng này có thể làm tăng nguy cơ gặp các tác dụng không mong muốn liên quan đến tình trạng thừa selenium.

Selenium là vi chất cần thiết đối với sức khỏe, song không phải càng bổ sung nhiều càng tốt. Việc bổ sung nên dựa trên chế độ ăn, tình trạng dinh dưỡng và khuyến nghị của nhân viên y tế, đặc biệt ở những người đang sử dụng nhiều loại vitamin hoặc thực phẩm chức năng cùng lúc.

Một chế độ ăn cân đối, đa dạng thực phẩm vẫn là nền tảng quan trọng để cung cấp selenium cũng như các vi chất thiết yếu khác cho cơ thể. Trong trường hợp cần bổ sung, người dân nên lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng và tuân thủ liều lượng được khuyến cáo để bảo đảm hiệu quả và an toàn.

Mời độc giả xem thêm:

Minh Phương