Sắp xếp thôn, tổ dân phố: Mở không gian phát triển mới

Báo Tuyên Quang giới thiệu loạt bài “Sắp xếp thôn, tổ dân phố: Mở không gian phát triển mới” phân tích thực tiễn, cách làm sáng tạo và những bài học kinh nghiệm từ cuộc “đại kiến tạo” này.

Bài 1: Áp lực từ “chiếc áo chật”

Sau khi hoàn thành sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, tỉnh Tuyên Quang chính thức vận hành theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Việc chuyển dịch mô hình mới khiến áp lực quản lý đổ dồn về cơ sở. Trung bình mỗi xã, phường phải gánh trên vai hơn 30 thôn, tổ dân phố. Đây là một “chiếc áo” quá chật chội, bộc lộ nhiều bất cập và đặt ra yêu cầu phải thay đổi bằng một quyết tâm chính trị cao hơn, bài bản hơn theo tinh thần Kết luận số 210-KL/TW của Trung ương và Nghị định số 185/2026/NĐ-CP của Chính phủ.

Khi bộ máy cơ sở “quá tải”

Thực hiện Kết luận số 210-KL/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Tuyên Quang đã thẳng thắn nhìn nhận những điểm nghẽn ngay từ cấp cơ sở.

Người dân xã Trường Sinh đồng thuận cao trong việc sắp xếp thôn, tổ dân phố

Số liệu thống kê từ Sở Nội vụ cho thấy, trước khi thực hiện phương án sắp xếp mới, toàn tỉnh có đến 3.238 trong tổng số 3.802 thôn, tổ dân phố chưa đạt tiêu chuẩn về quy mô số hộ theo quy định mới, chiếm tỷ lệ 85%. Nguyên nhân chủ yếu do Tuyên Quang là tỉnh miền núi, địa hình chia cắt mạnh, giao thông đi lại khó khăn, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống đan xen, dân cư phân tán. Điều kiện sản xuất, nhất là đất sản xuất nông nghiệp của Nhân dân còn manh mún, dẫn đến việc hình thành các cụm dân cư quy mô nhỏ qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Tuy nhiên, việc duy trì một số lượng quá lớn các thôn, tổ dân phố quy mô nhỏ đã và đang bộc lộ những lực cản rõ rệt đối với sự phát triển. Khi chuyển sang mô hình chính quyền 2 cấp, số lượng đầu mối quản lý quá lớn tạo ra sự quá tải nghiêm trọng cho đội ngũ cán bộ xã. Mọi chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước khi triển khai xuống cơ sở bị phân tán, kéo dài qua nhiều tầng nấc, làm giảm hiệu năng điều hành chung.

Những trăn trở từ cơ sở

Sau sáp nhập xã, Hồng Sơn có diện tích tự nhiên trên 4.400 ha với 35 thôn, 4.462 hộ, 19.366 nhân khẩu.

Đồng chí Hoàng Anh Tuân, Chủ tịch UBND xã Hồng Sơn chia sẻ: “Qua rà soát, toàn xã có tới 26/35 thôn có số hộ gia đình thấp hơn tiêu chuẩn quy định, tức là dưới 150 hộ. Do quy mô dân cư quá nhỏ, việc tổ chức các hoạt động cộng đồng, triển khai các phong trào thi đua và huy động nguồn lực xã hội hóa để xây dựng hạ tầng, nông thôn mới gặp rất nhiều khó khăn. Một công trình nhà văn hóa hay một tuyến đường nội thôn nếu chỉ dựa vào sự đóng góp của vài chục hộ dân thì suất đầu tư trên đầu hộ quá lớn, bà con không gánh vác nổi”.

Cũng theo đồng chí Hoàng Anh Tuân, việc duy trì nhiều đầu mối thôn quy mô nhỏ dẫn đến tăng số lượng người hoạt động không chuyên trách, làm tăng chi ngân sách nhà nước. Trong khi đó, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị ở cơ sở chưa tương xứng với yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới.

Nhận thức rõ bất cập này, Đảng ủy, UBND xã Hồng Sơn đã xây dựng phương án sắp xếp, tổ chức lại hệ thống thôn bản một cách thận trọng. Xã xác định rõ mục tiêu, tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực quản lý; tạo điều kiện thuận lợi trong đầu tư cơ sở hạ tầng tập trung; tăng cường đoàn kết cộng đồng và phát huy hiệu quả các thiết chế văn hóa tại địa phương. Đến nay, toàn xã Hồng Sơn giảm từ 35 xuống còn 19 thôn bản, bảo đảm đầy đủ các tiêu chí về quy mô dân số và các điều kiện sinh hoạt cộng đồng ổn định.

Nằm ở địa bàn khó khăn hơn, xã biên giới Thắng Mố có 2,957 km đường biên giới tiếp giáp với nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Địa hình chia cắt mạnh bởi núi đá, giao thông đi lại trắc trở, nhưng xã từng phải quản lý đến 36 thôn, gồm 34 thôn nội địa và 2 thôn biên giới.

Đồng chí Cự Minh Long, Chủ tịch UBND xã Thắng Mố chia sẻ về sự cần thiết việc sắp xếp lại thôn, tổ dân phố: Do số lượng thôn quá nhiều nhưng quy mô hộ gia đình quá nhỏ, dẫn đến số lượng người hưởng phụ cấp từ ngân sách (Bí thư chi bộ kiêm Trưởng thôn, Trưởng ban công tác Mặt trận, các chi hội đoàn thể) quá lớn so với mật độ dân cư thực tế. Điều này gây dàn trải, lãng phí nguồn lực công của Nhà nước và làm giảm hiệu năng, tính chuyên nghiệp của đội ngũ cán bộ cốt cán.

Ở các thôn quy mô nhỏ lẻ, việc huy động nguồn lực xã hội hóa hoặc đóng góp ngày công từ nhân dân để xây dựng các công trình phúc lợi rất hạn chế. Các hoạt động văn hóa, thể thao cộng đồng thiếu không gian và nhân lực để tổ chức sôi nổi, phần nào hạn chế đời sống tinh thần của bà con. Việc chia nhỏ địa bàn khiến công tác triển khai các chủ trương, chính sách từ cấp xã xuống người dân bị kéo dài, hành chính hóa. Công tác quy hoạch vùng sản xuất hàng hóa tập trung bị phân tán, nhỏ lẻ, không đồng bộ, khó thu hút đầu tư.

Từ thực trạng đó, UBND xã Thắng Mố đã sắp xếp, tổ chức lại toàn bộ 36 thôn cũ thành 15 thôn mới. Trong đó, có 12/15 thôn mới đạt chuẩn hoàn toàn về quy mô dân số theo quy định; còn lại 3/15 thôn chưa đạt 100% tiêu chuẩn nhưng đã đáp ứng từ 74,6% đến 98,6% quy mô số hộ. Đối với 3 thôn này, cấp ủy, chính quyền địa phương đã giải trình rõ lý do đặc thù do địa hình chia cắt sâu, là thôn biên giới, đường giao thông đi lại quá trở ngại và phong tục tập quán lâu đời của đồng bào không thể tách rời cưỡng ép.

Tại Tuyên Quang, việc sáp nhập thôn, tổ dân phố đã được thực hiện từ năm 2019. Thời điểm đó, toàn tỉnh Tuyên Quang cũ đã thực hiện giảm số lượng thôn, tổ dân phố từ 689 xuống còn 322 đầu mối.

Tuy nhiên, thực tế sáp nhập từ các giai đoạn trước cũng để lại nhiều bài học cần nhìn nhận thấu đáo. Làm sao để giải quyết triệt để áp lực địa bàn, tinh gọn được bộ máy nhưng không làm xa cách lòng dân, không làm đứt gãy những giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời mở ra được không gian phát triển mới? Câu hỏi này đã được các địa phương linh hoạt cách làm, đảm bảo đúng tinh thần “trên dưới đồng lòng, dọc ngang thông suốt”.

(Còn nữa)

Bài, ảnh: Trần Liên, Đoàn Thư, Lý Thu