Sáng kiến hòa giải âm thầm tại vùng Vịnh mở ra cơ hội hạ nhiệt xung đột Mỹ - Iran

Pano thông báo về cuộc đàm phán Mỹ và Iran nhằm chấm dứt xung đột Trung Đông, tại Islamabad, Pakistan ngày 14/4/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Các nỗ lực ngoại giao nhằm hạ nhiệt xung đột giữa Mỹ và Iran đang được thúc đẩy mạnh mẽ thông qua một sáng kiến hòa giải âm thầm do Pakistan dẫn dắt, với sự tham gia của Thổ Nhĩ Kỳ và sự hậu thuẫn gián tiếp của Trung Quốc. Tuy nhiên, triển vọng đạt được một thỏa thuận ngừng bắn vẫn rất mong manh khi Washington kiên quyết yêu cầu Tehran phải chấm dứt hoàn toàn các hoạt động cản trở giao thông hàng hải tại eo biển Hormuz trước khi nối lại đàm phán, trong khi quân đội Mỹ tiếp tục tăng cường hiện diện quân sự tại Trung Đông.

Theo các nguồn tin ngoại giao trong khu vực, trong 24 giờ qua, Pakistan đã nổi lên là trung gian chính trong các cuộc tiếp xúc giữa Tehran và Washington. Đáng chú ý, Islamabad đã mời Bộ trưởng Nội vụ Iran, thay vì Ngoại trưởng Abbas Araghchi, sang Pakistan để tiến hành các cuộc thảo luận. Lời mời được đưa ra bởi Bộ trưởng Nội vụ Pakistan Mohsin Naqvi, người từng đóng vai trò quan trọng trong các cuộc đàm phán trước đó giữa các bên.

Ngoài Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ cũng tham gia tiến trình hòa giải, trong khi Trung Quốc được cho là có vai trò gián tiếp do có lợi ích kinh tế rất lớn tại Iran và chịu nhiều thiệt hại từ những diễn biến xung đột kéo dài tại khu vực.

Đề xuất đang được các bên xem xét là một lệnh ngừng bắn kéo dài từ một đến hai tuần nhằm tạo điều kiện khôi phục các thỏa thuận đã đạt được trước đây và nối lại tiến trình đàm phán. Tuy nhiên, phía Mỹ đã đưa ra những điều kiện rất cứng rắn. Washington yêu cầu Iran phải mở cửa hoàn toàn và không hạn chế Eo biển Hormuz đối với hoạt động vận tải biển quốc tế, đồng thời thực hiện đầy đủ các cam kết đã thống nhất trước đó. Chỉ khi các điều kiện này được đáp ứng, Mỹ mới cân nhắc dỡ bỏ phong tỏa hải quân, chấm dứt các cuộc không kích và quay trở lại bàn đàm phán.

Một điểm đáng chú ý trong lập trường mới của Washington là yêu cầu các chỉ huy Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) phải công khai cam kết thực hiện bất kỳ thỏa thuận nào đạt được. Theo các nguồn tin ngoại giao, sau khi xung đột leo thang, IRGC đã trở thành lực lượng nắm quyền quyết định gần như tuyệt đối tại Iran, trong khi vai trò của chính phủ và Bộ Ngoại giao bị thu hẹp đáng kể.

Đây được cho là lý do khiến Ngoại trưởng Abbas Araghchi không được mời tham gia vòng tiếp xúc mới tại Pakistan. Trước đó, ông Araghchi được cho là đã thừa nhận với các nhà trung gian vùng Vịnh và phía Mỹ rằng ông không thể thuyết phục IRGC chấp nhận các điều khoản của thỏa thuận cũng như không còn đủ thẩm quyền để tiếp tục đàm phán thay mặt Tehran.

Theo các nguồn tin này, IRGC coi việc kiểm soát eo biển Hormuz là đòn bẩy chiến lược nhằm giành lợi thế trong các cuộc thương lượng sau chiến tranh và không sẵn sàng nhượng bộ về vấn đề này.

Trong khi đó, phía Mỹ cũng xuất hiện những tín hiệu vừa cứng rắn vừa mềm dẻo. Sau khi Tổng thống Donald Trump tiết lộ rằng Iran đã chủ động tiếp cận Washington thông qua các nước trung gian, Ngoại trưởng Marco Rubio tuyên bố Mỹ vẫn để ngỏ cánh cửa ngoại giao với Tehran.

Quan điểm này tương đồng với phát biểu trước đó của Phó Tổng thống JD Vance, người cho rằng Washington cần duy trì đồng thời sức ép quân sự và các nỗ lực ngoại giao để đạt được mục tiêu.

Về phía Iran, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, đồng thời là một trong những nhân vật chủ chốt tham gia tiến trình đàm phán, cũng cho rằng chiến tranh và đàm phán là hai công cụ có thể được sử dụng song song nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia. Những phát biểu từ cả hai phía cho thấy các kênh liên lạc giữa Washington và Tehran vẫn chưa bị cắt đứt hoàn toàn, dù giao tranh vẫn đang tiếp diễn.

Các nguồn tin ngoại giao nhận định tình trạng này có thể kéo dài cho đến khi Iran đồng ý chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào hoạt động hàng hải tại Eo biển Hormuz, ít nhất trong thời gian diễn ra các cuộc đàm phán.

Giới lãnh đạo Iran được cho là đang kỳ vọng sức ép từ giá năng lượng tăng cao, lượng dự trữ dầu chiến lược của Mỹ suy giảm cùng với áp lực chính trị trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Quốc hội Mỹ vào tháng 11 sẽ buộc Washington phải điều chỉnh lập trường.

Tuy nhiên, thay vì giảm sức ép, Mỹ tiếp tục gia tăng các biện pháp quân sự và kinh tế. Bên cạnh việc tiến gần hơn tới mục tiêu phong tỏa hải quân toàn diện đối với Iran, Washington cũng mở rộng các lệnh trừng phạt nhằm vào các mạng lưới tài chính, công nghệ số và các nguồn lực kinh tế có liên hệ với IRGC.

Song song với đó, Lầu Năm Góc tiếp tục tăng cường lực lượng tới Trung Đông, bao gồm các phi đội máy bay chiến đấu, máy bay tiếp dầu, máy bay vận tải cùng nhiều đơn vị quân sự bổ sung. Giới quan sát cho rằng động thái này cho thấy Mỹ chưa có dấu hiệu giảm cường độ các chiến dịch quân sự, mà ngược lại sẽ tập trung nhiều hơn vào việc vô hiệu hóa các bệ phóng tên lửa và thiết bị bay không người lái của Iran được cho là đang đe dọa hoạt động vận tải qua Eo biển Hormuz và an ninh của các quốc gia vùng Vịnh.

Trong bối cảnh cả hai bên vẫn duy trì song song sức ép quân sự và các kênh tiếp xúc ngoại giao, các nhà ngoại giao khu vực nhận định khả năng đạt được một lệnh ngừng bắn trong vài ngày tới vẫn rất thấp. Việc chính thức nối lại các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran cũng được đánh giá là khó có thể diễn ra cho đến khi những bất đồng liên quan đến Eo biển Hormuz được tháo gỡ.

Thanh Bình (P/v TTXVN tại Trung Đông)