Sân khấu Thủ đô: Kiến tạo hệ sinh thái cho công nghiệp văn hóa

Trong bối cảnh mới, nghệ thuật sân khấu đứng trước yêu cầu phải chuyển mình mạnh mẽ, trở thành mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, góp phần tạo dựng thương hiệu văn hóa Hà Nội.

Nhiều lợi thế nhưng không ít điểm nghẽn

Là trung tâm chính trị, văn hóa của cả nước, Hà Nội hội tụ gần như đầy đủ điều kiện để phát triển nghệ thuật sân khấu theo hướng công nghiệp văn hóa. Thành phố sở hữu hệ thống nhà hát chuyên nghiệp lớn nhất cả nước với nhiều loại hình như kịch nói, chèo, tuồng, cải lương, múa rối, ca múa nhạc; tập trung đông đảo đội ngũ nghệ sĩ, đạo diễn, tác giả, nhà nghiên cứu cùng các cơ sở đào tạo nghệ thuật hàng đầu.

Hội thảo "Sân khấu Thủ đô với công nghiệp văn hóa" do Hội Sân khấu Hà Nội tổ chức. Ảnh: Thụy Du

Bên cạnh đó là kho tàng di sản vật thể, phi vật thể phong phú cùng lợi thế của một Thành phố sáng tạo trong Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO. Tuy nhiên, những lợi thế ấy vẫn chưa được chuyển hóa tương xứng thành sức mạnh của một ngành công nghiệp văn hóa.

Tại hội thảo “Sân khấu Thủ đô với công nghiệp văn hóa” do Hội Sân khấu Hà Nội tổ chức ngày 29-7, nhiều nhà nghiên cứu, nghệ sĩ đã chỉ ra rằng, sân khấu Hà Nội vẫn đang tồn tại nghịch lý: Nguồn lực dồi dào nhưng sức lan tỏa chưa tương xứng; nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật song phạm vi ảnh hưởng còn hạn chế; mối liên kết giữa sân khấu với du lịch, giáo dục, truyền thông, công nghệ và các ngành sáng tạo khác chưa hình thành những chuỗi giá trị bền vững.

Theo Tiến sĩ Cao Ngọc, sân khấu không đơn thuần là nơi biểu diễn mà còn là lĩnh vực có năng lực kết nối đặc biệt. Một vở diễn vốn đã là sự hội tụ của văn học, âm nhạc, mỹ thuật, thiết kế, công nghệ sân khấu và nghệ thuật trình diễn. Chính tính tổng hợp ấy tạo điều kiện để sân khấu kết nối với không gian di sản, giáo dục trải nghiệm, du lịch văn hóa cũng như các hoạt động sáng tạo khác.

Tuy nhiên, năng lực kết nối này vẫn chưa được khai thác hiệu quả. Hà Nội có nhiều nhà hát nhưng chưa hình thành được một “mạng lưới sân khấu Thủ đô” với chiến lược chung về thương hiệu, công chúng và thị trường như Broadway (Mỹ), West End (Anh) hay Daehangno (Hàn Quốc). Nhiều chương trình biểu diễn tại Khu di sản Hoàng thành Thăng Long, khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay không gian đi bộ khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận mới dừng ở quy mô sự kiện, chưa trở thành những sản phẩm nghệ thuật thường xuyên gắn với du lịch.

Hội thảo ghi nhận nhiều ý kiến tâm huyết của văn nghệ sĩ Thủ đô. Ảnh: Thụy Du

Ở góc nhìn khác, đạo diễn Đường Minh Giang cho rằng, sân khấu Thủ đô đang tồn tại nhiều “điểm nghẽn” cả về hạ tầng lẫn tư duy phát triển. Phần lớn hệ thống âm thanh, ánh sáng và công nghệ sân khấu đã lạc hậu nhiều năm so với nhiều nước trong khu vực Đông Nam Á. Trong khi đó, tư duy quản lý ở không ít đơn vị vẫn còn trông chờ vào nguồn kinh phí đặt hàng, thiếu động lực chủ động tìm kiếm thị trường và đổi mới sản phẩm.

NSND Lê Tiến Thọ, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nguyên Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam cũng cho rằng, trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt với các loại hình giải trí hiện đại, sân khấu muốn thu hút khán giả phải có nhiều tác phẩm giàu giá trị tư tưởng, chất lượng nghệ thuật cao và đủ sức hấp dẫn. Muốn vậy, cần bắt đầu từ khâu sáng tác và dàn dựng. Ở Hà Nội hiện nay, đội ngũ tác giả sân khấu giàu kinh nghiệm đã lớn tuổi, trong khi lực lượng trẻ còn thiếu vốn sống và khả năng khái quát hiện thực. Đội ngũ đạo diễn tuy đông đảo nhưng vẫn còn lúng túng trước yêu cầu đổi mới, chưa phát huy đầy đủ bản sắc nghệ thuật dân tộc trong nhiều tác phẩm.

Chương trình nghệ thuật chất lượng cao "Nét duyên chèo Hà thành" của Nhà hát Chèo Hà Nội hướng đến là sản phẩm công nghiệp văn hóa. Ảnh: Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội.

Không chỉ thiếu tác phẩm mới, sân khấu còn đứng trước áp lực cạnh tranh ngày càng lớn từ các nền tảng giải trí số. Theo tác giả Nguyễn Thị Vân Kim, khoảng cách giữa hình thức biểu diễn với nhu cầu của công chúng trẻ vẫn còn khá lớn. Nhiều đơn vị chưa xây dựng được chiến lược truyền thông, thương hiệu và trải nghiệm khán giả một cách bài bản, trong khi tư duy quản trị vẫn nặng về mô hình truyền thống. Điều đó khiến sân khấu gặp khó trong việc mở rộng thị trường và hình thành lớp công chúng mới.

Kiến tạo hệ sinh thái sân khấu Thủ đô

Trong bối cảnh Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển công nghiệp văn hóa là một động lực quan trọng của tăng trưởng, cùng với Chương trình hành động số 08-CTr/TU, sân khấu cần được nhìn nhận như một mắt xích của hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Theo Tiến sĩ Cao Ngọc, muốn phát huy lợi thế của Thủ đô phải kiến tạo một hệ sinh thái sân khấu Thủ đô, trong đó các nhà hát, đơn vị nghệ thuật, doanh nghiệp, ngành du lịch, giáo dục, truyền thông và công nghệ cùng tham gia tạo ra chuỗi giá trị chung. Khi đó, mỗi tác phẩm sân khấu sẽ không dừng lại ở một đêm diễn mà tiếp tục được lan tỏa qua hoạt động quảng bá, du lịch, giáo dục trải nghiệm, các nền tảng số và những sản phẩm văn hóa đi kèm. Theo cách tiếp cận này, Hà Nội cần xây dựng thương hiệu “Sân khấu Thủ đô” như một thành tố của thương hiệu văn hóa thành phố, từng bước hình thành mạng lưới sân khấu có bản sắc chung, tạo sức hút với người dân và du khách.

Chương trình biểu diễn của Nhà hát Nghệ thuật xiếc và tạp kỹ Hà Nội tại Nhà Bát Giác trong không gian đi bộ hồ Hoàn Kiếm, hấp dẫn khán giả. Ảnh: Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội

Thực tế cho thấy, Hà Nội đã có những mô hình mang lại tín hiệu tích cực. Nhà hát Múa rối Thăng Long nhiều năm qua trở thành điểm đến quen thuộc của khách quốc tế nhờ xây dựng được sản phẩm biểu diễn ổn định, gắn chặt với hoạt động du lịch. Các chương trình nghệ thuật tại không gian đi bộ khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận, khu di tích Hoàng thành Thăng Long, khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay những hoạt động trong Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội cũng bước đầu cho thấy khả năng kết nối giữa sân khấu với không gian di sản và cộng đồng sáng tạo.

Với góc nhìn của người làm quản lý lâu năm, NSND Lê Tiến Thọ đề xuất, Hà Nội cần nghiên cứu xây dựng các trung tâm nghệ thuật sân khấu theo từng loại hình, thay vì sáp nhập cơ học nhiều bộ môn khác nhau. Qua đó, vừa bảo tồn giá trị truyền thống, vừa tạo điều kiện cho sáng tác, nghiên cứu, đào tạo, biểu diễn và quảng bá.

Theo NSND Lê Tiến Thọ, cùng với việc tổ chức lại hệ thống đơn vị nghệ thuật, sân khấu Hà Nội cần cải thiện chính sách đãi ngộ để nghệ sĩ có thể sống bằng nghề; hiện đại hóa cơ sở vật chất; xây dựng các điểm biểu diễn cố định, đẩy mạnh chương trình “Sân khấu học đường”; tăng cường lưu diễn trong nước và quốc tế. Từ đó, đưa sân khấu trở thành sản phẩm văn hóa có khả năng tạo doanh thu, đóng góp trực tiếp vào sự phát triển của công nghiệp văn hóa.

Một hướng đi được nhiều đại biểu đồng tình là tăng cường liên kết giữa sân khấu với du lịch. Tác giả Nguyễn Thị Vân Kim cho rằng, các vở diễn chất lượng hoàn toàn có thể trở thành “đặc sản” của kinh tế đêm Hà Nội, giữ chân du khách và gia tăng giá trị cho các điểm đến văn hóa. Điều quan trọng là phải xây dựng được những sản phẩm phù hợp với thị trường, đồng thời đổi mới cách tiếp cận công chúng, từ nội dung đến hình thức biểu diễn, truyền thông và xây dựng trải nghiệm khán giả.

NSND Trần Quốc Chiêm, Chủ tịch Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Hà Nội phát biểu. Ảnh: Thụy Du

Từ góc nhìn của người sáng tác, tác giả Nguyễn Toàn Thắng cho rằng, sân khấu vẫn còn rất nhiều cơ hội nếu biết nắm bắt dòng chảy của thời đại. Khán giả chưa hề quay lưng với sân khấu mà chỉ quay lưng với những tác phẩm thiếu sức hấp dẫn. Những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, con người Hà Nội, tinh thần dân tộc vẫn luôn nhận được sự quan tâm của công chúng nếu được thể hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật gần gũi, giàu cảm xúc. Như điện ảnh, âm nhạc đã làm được trong dịp A50 - kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước và A80 - kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2-9. Vì vậy, sân khấu cần nhạy bén hơn trước những vấn đề lớn của đất nước và của Thủ đô để tạo nên những tác phẩm có sức lan tỏa.

Các ý kiến cũng thống nhất rằng, để sân khấu thực sự trở thành một ngành công nghiệp văn hóa, yếu tố con người giữ vai trò quyết định. Nghệ sĩ hiện nay không chỉ giỏi chuyên môn mà còn phải có tư duy quản trị, hiểu công nghệ, nắm bắt thị trường, biết xây dựng thương hiệu cá nhân và quảng bá tác phẩm. Cùng với đào tạo trong nước, việc cử nghệ sĩ trẻ, đạo diễn, nhà sản xuất, cán bộ quản lý đi học tập ở nước ngoài để tiếp cận những mô hình sân khấu hiện đại là yêu cầu cấp thiết.

NSND Trần Quốc Chiêm, Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật Hà Nội cho rằng, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Chương trình hành động số 08-CTr/TU của Thành ủy Hà Nội đã mở ra cơ hội rất lớn để phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô, trong đó sân khấu là một lĩnh vực có nhiều tiềm năng.

Theo NSND Trần Quốc Chiêm, để hiện thực hóa các mục tiêu này, cần đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất, ứng dụng công nghệ hiện đại vào biểu diễn, xây dựng các trung tâm công nghiệp văn hóa và hình thành những chương trình nghệ thuật đặc trưng phục vụ khách du lịch. Bên cạnh lực lượng chuyên nghiệp, Hà Nội cũng cần phát huy hiệu quả mạng lưới sân khấu không chuyên với các câu lạc bộ ở cơ sở, qua đó mở rộng không gian sáng tạo và nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật trong cộng đồng.

Để Hà Nội phát huy vị trí trung tâm công nghiệp văn hóa của cả nước theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW và Chương trình hành động số 08-CTr/TU, sân khấu hoàn toàn có thể trở thành một trong những lĩnh vực tiên phong. Điều đó đòi hỏi sự đổi mới từ tư duy quản lý, cơ chế chính sách đến sáng tạo nghệ thuật và năng lực của đội ngũ văn nghệ sĩ. Khi những “điểm nghẽn” được tháo gỡ và các nguồn lực được kết nối thành một hệ sinh thái thống nhất, sân khấu Thủ đô sẽ có thêm cơ hội khẳng định vị thế, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa nghìn năm văn hiến, vừa đóng góp thiết thực vào sự phát triển của công nghiệp văn hóa và “sức mạnh mềm” của Hà Nội.

Yên Nga