Sắc màu văn hóa Pà Thẻn

Nghi lễ cúng trong Lễ hội nhảy lửa của người Pà Thẻn, xã Tân Trịnh.

Giữa màn đêm của núi rừng, khi những đống than hồng bắt đầu bừng sáng, tiếng đàn gõ và tiếng vòng lắc vang lên trầm đục, huyền bí. Trong không gian linh thiêng ấy, những chàng trai Pà Thẻn chân trần lao mình vào đống lửa đỏ rực, tung lên những chùm hoa lửa sáng rực giữa đại ngàn. Đó là khoảnh khắc thiêng liêng của Lễ hội Nhảy lửa - di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia được công nhận từ năm 2012, biểu tượng cho sức mạnh, ý chí và khát vọng chinh phục thiên nhiên của người Pà Thẻn.

Bằng đôi chân trần các chàng trai Pà Thẻn nhảy vào đống than hồng mà không bị bỏng.

Du khách khi đến với không gian lễ hội được chiêm ngưỡng nghi thức nhảy lửa độc đáo, trải nghiệm nhiều hoạt động văn hóa truyền thống như: Làm bánh sừng trâu, đan lát, dệt thổ cẩm, thưởng trà và tham quan các gian hàng giới thiệu sản phẩm đặc trưng. Các trò chơi dân gian, nghi lễ truyền thống, chương trình nghệ thuật và Lễ kéo chày tạo nên một bức tranh văn hóa rực rỡ, đậm đà bản sắc.

Điệu múa, hát đặc sắc trong Lễ hội nhảy lửa của người Pà Thẻn.

Điệu múa, hát đặc sắc trong Lễ hội nhảy lửa của người Pà Thẻn.

Trong nghi lễ nhảy lửa, thầy cúng giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Khi tiếng đàn gõ vang lên, những chuỗi âm thanh trầm bổng hòa cùng tiếng vòng lắc tạo nên nhịp điệu linh thiêng. Gương mặt thầy cúng rung lên theo từng nhịp đàn, các chàng trai ngồi bên cạnh cũng bắt đầu lắc mạnh, như được tiếp thêm sức mạnh siêu nhiên. Bất chợt, họ bật dậy, lao vào đống than đỏ rực, chân trần nhảy múa giữa những tàn lửa tung lên như pháo hoa. Điều kỳ lạ là sau những lần nhảy lửa ấy, đôi chân của họ vẫn nguyên vẹn, không hề bị bỏng.

Các điệu múa, hát tái hiện sinh động bức tranh lao động sản xuất, mùa vụ ấm no và cầu lửa của người Pà Thẻn.

Lễ hội được tổ chức hằng năm vào ngày 16-10 âm lịch, là dịp để cộng đồng người Pà Thẻn tụ hội, tưởng nhớ tổ tiên và cầu mong một năm mới bình an, mùa màng tươi tốt. Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, lễ hội còn là sợi dây gắn kết cộng đồng, gìn giữ và trao truyền những giá trị văn hóa truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Người Pà Thẻn, xã Tân Trịnh lưu giữ những giá trị văn hóa, nghề thủ công truyền thống và trò chơi dân gian của dân tộc.

Đối với người Pà Thẻn, đó không chỉ là một nghi lễ mà còn là biểu tượng của niềm tin và sự tiếp nối bền bỉ của văn hóa tín ngưỡng. Một trong số những người giữ gìn và trao truyền những giá trị thiêng liêng đó là Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong.

Từ năm 1988 đến nay, với hơn ba thập kỷ gắn bó với các nghi lễ truyền thống, Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong luôn trăn trở về việc gìn giữ và trao truyền văn hóa dân tộc. Ông đã mở lớp truyền dạy cho nhiều thanh niên trong thôn, bản để tiếp nối nghề thầy cúng. Một khóa học thường kéo dài ít nhất ba năm, trong đó học trò phải ghi nhớ các nghi thức cúng, tên tuổi tổ tiên và các đời thầy cúng trước.

Trong số 12 người được ông truyền dạy, hiện có 3 người đã có thể thực hành thành thạo các nghi lễ truyền thống. Người học trò xuất sắc nhất là ông Phù Minh Thành, ở thôn My Bắc, xã Tân Bắc, người đang từng bước tiếp nối con đường gìn giữ di sản văn hóa Pà Thẻn.

Năm 2025, xã Tân Trịnh đã ra mắt sản phẩm du lịch mới “Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn” gắn với fanpage thông tin du lịch địa phương, tạo kênh kết nối với du khách và các doanh nghiệp lữ hành, mở ra hướng phát triển mới cho du lịch cộng đồng.

Với người Pà Thẻn, dệt thổ cẩm không đơn thuần là một nghề, mà là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần. Từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được bà và mẹ dạy cách se chỉ, mắc khung, dệt vải. Cứ thế, qua từng thế hệ, nghề dệt được truyền lại bằng cả tình yêu và niềm tự hào sâu sắc về bản sắc dân tộc.

Phụ nữ người Pà Thẻn chuẩn bị các sợi chỉ đã nhuộm màu để thêu dệt.

Xuất phát từ quan niệm màu đỏ là màu của lửa - biểu tượng của niềm tin và ánh sáng, thần lửa được xem là vị thần thiêng liêng nhất của người Pà Thẻn. Bởi vậy, trang phục truyền thống của phụ nữ Pà Thẻn luôn lấy màu đỏ làm màu chủ đạo. Những họa tiết trên vải như hình đầu người, quả trám, rắn nước, con chó hay hình chữ A đều gắn liền với đời sống sinh hoạt và tín ngưỡng tâm linh của cộng đồng. Mỗi bộ trang phục lại mang dấu ấn riêng theo từng lứa tuổi: trẻ em, thiếu nữ, cô dâu, phụ nữ trưởng thành hay người già, tạo nên một hệ thống trang phục độc đáo, phản ánh rõ nét văn hóa của tộc người.

Những năm gần đây, nghề dệt thổ cẩm của người Pà Thẻn được khơi dậy mạnh mẽ thông qua Hợp tác xã Thổ cẩm Pà Thẻn Tân Bắc tại thôn My Bắc. Từ một nghề truyền thống mang tính gia đình, thổ cẩm đang từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị văn hóa và kinh tế.

Từng tấm vải thổ cẩm được thêu dệt hết sức công phu và tỉ mỉ.

Từ năm 2017 đến nay, nhiều chính sách hỗ trợ đã được triển khai nhằm giúp hợp tác xã phát triển như hỗ trợ máy móc, đào tạo nghề, tổ chức tham quan học tập mô hình, hỗ trợ vốn vay ưu đãi và xúc tiến thương mại tại nhiều tỉnh, thành phố.

Một số sản phẩm dệt thổ cẩm đã được thêu dệt hoàn chỉnh.

Đặc biệt, năm 2025, với sự hỗ trợ của dự án từ tổ chức Good Neighbors International, hợp tác xã đang thực hiện đơn hàng xuất khẩu 1.000 sản phẩm thổ cẩm sang Hàn Quốc, gồm 500 móc khóa túi thơm và 500 ví đựng thẻ ATM, căn cước.

Trong các sản phẩm thổ cẩm trưng bày, có những bộ váy áo được thêu dệt cách đây hàng chục năm nhưng vẫn giữ được màu sắc nguyên bản.

Bên cạnh đó, hợp tác xã cũng tận dụng hiệu quả các nền tảng mạng xã hội như Facebook, Zalo để livestream bán hàng, quảng bá sản phẩm. Nhờ vậy, thổ cẩm Pà Thẻn ngày càng được nhiều khách hàng biết đến, đặc biệt là du khách quốc tế đến từ Nhật Bản, Anh, Mỹ.

Hiện nay, các sản phẩm thổ cẩm của hợp tác xã rất đa dạng như váy, áo, khăn, mũ, túi xách, đồ lưu niệm. Giá bán dao động từ khoảng 25.000 đồng cho các sản phẩm nhỏ đến 5 triệu đồng cho một bộ trang phục truyền thống hoàn chỉnh.

Nhiều hộ gia đình đã mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, phát triển các loại cây có giá trị kinh tế như chè, quế, cây ăn quả và dược liệu. Chăn nuôi trâu, bò, lợn, gia cầm được mở rộng theo hướng hàng hóa, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống. Hệ thống giao thông, điện lưới, trường học, trạm y tế ngày càng được đầu tư đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân phát triển kinh tế và tiếp cận các dịch vụ xã hội.

Giữa những đổi thay ấy, bản sắc văn hóa vẫn được nâng niu, gìn giữ như cội nguồn bền vững của cộng đồng. Và chính từ những giá trị ấy, sắc màu văn hóa Pà Thẻn sẽ tiếp tục được trao truyền, lan tỏa, trở thành niềm tự hào của núi rừng Tuyên Quang.

Mộc Lan - Nguyễn Luyến