Rộn ràng điệu múa khua luống của đồng bào Thái xứ Thanh

Tham gia khua luống thường là phụ nữ, với số lượng từ 10 người trở lên, tạo nên không gian diễn xướng đông vui, rộn ràng. Ảnh: Thủy Lê

Âm vang từ đời sống lao động

Khua luống, hay còn gọi là khua loong, keng loong, quánh long, là một loại hình diễn xướng dân gian có nguồn gốc sâu xa từ đời sống lao động sản xuất của đồng bào Thái. Cũng như nhiều hình thức nghệ thuật dân gian khác, khua luống ra đời không phải từ sân khấu mà từ chính sàn bếp, từ nhịp sống thường ngày của những người phụ nữ Thái cần mẫn bên cối giã gạo.

Theo lời kể của các bậc cao niên, khi sương núi còn giăng kín bản làng, lúc những nếp nhà sàn vẫn chìm trong giấc ngủ yên bình, người phụ nữ Thái đã thức dậy, bắt đầu một ngày mới bằng công việc quen thuộc: Giã gạo. Nhịp chày khi khoan thai, lúc dồn dập theo vòng quay của thời gian và cảm xúc. Trong những phút ngẫu hứng, chày không chỉ giã xuống lòng luống, mà còn khua vào thành luống, khua vào nhau, tạo nên những âm thanh mộc mạc mà rộn ràng. Chính từ những thanh âm vô thức ấy, khua luống dần hình thành, được cộng đồng nâng niu, chắt lọc và phát triển thành một loại hình diễn xướng hoàn chỉnh. Âm thanh khua luống vì thế mang trong mình hơi thở của lao động, của mồ hôi và niềm vui giản dị. Đó không phải thứ âm nhạc cầu kỳ, mà là âm nhạc của đời sống, của sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên, giữa cá nhân với cộng đồng.

Khua luống không chỉ hấp dẫn bởi âm thanh, mà còn bởi chính cấu tạo nhạc cụ mang đậm dấu ấn văn hóa núi rừng. Luống thường được làm từ nửa thân khúc gỗ lớn, có đường kính khoảng 60–70cm, dài chừng 3m. Thân trên được khoét rỗng thành máng, thân dưới vạt hai đầu, nhìn xa giống như chiếc thuyền độc mộc, hình ảnh quen thuộc trong đời sống cư dân miền núi. Ở đầu luống, người Thái đục một lỗ tròn đường kính và chiều sâu khoảng 10cm, tạo độ vang cho âm thanh. Gỗ làm luống phải là gỗ già, thường chọn các loại như kiêng, mít, sú..., đặc biệt ưu tiên đoạn gần gốc cây để tiếng khua được đanh, vang và trầm ấm. Chày khua luống cũng được chế tác công phu, thường là đoạn gỗ tròn dài từ 1 đến 1,4m, có phần thắt eo ở giữa giúp người cầm chày thao tác linh hoạt, chắc chắn. Âm thanh khua luống được tạo ra từ sự kết hợp tinh tế giữa chuyển động của người chơi và vị trí gõ chày. Khua vào thành luống cho âm thanh lách cách vui tai; khua vào lòng luống lại tạo tiếng trầm sâu, ấm áp; khi hai đầu chày khua vào nhau, âm thanh trở nên giòn giã, sinh động. Mỗi động tác, mỗi nhịp gõ đều góp phần tạo nên một bản hòa âm mộc mạc mà cuốn hút.

Nghệ thuật cộng đồng mang dấu ấn xứ Thanh

So với khua luống của đồng bào Thái ở Lai Châu hay một số địa phương vùng núi phía Bắc, khua luống của người Thái xứ Thanh có những nét riêng độc đáo. Nếu ở nhiều nơi quy định số người chơi phải chẵn và cân đối, thì tại Thanh Hóa, người tham gia khua luống thường là phụ nữ, với số lượng từ 10 người trở lên, tạo nên không gian diễn xướng đông vui, rộn ràng.

Khi tổ chức khua luống, bao giờ cũng chia thành hai bè tiết tấu: Bè “cái” và bè “con”. Người làm “cái” giữ vai trò “cầm chịch”, điều khiển nhịp độ, tiết tấu và dẫn dắt toàn bộ cuộc diễn xướng. Không chỉ thực hiện những nhịp khua cơ bản, người làm “cái” còn phải đảm nhiệm các tiết tấu phức tạp như đảo phách, nghịch phách, làm cho âm thanh luống thêm phong phú, biến hóa. Bè “con” thường được tổ chức thành từng đôi, mỗi luống có từ một đến bốn đôi con. Những người làm “con” thực hiện một bè tiết tấu thống nhất, tuân theo sự dẫn dắt của người làm “cái”. Hai bè tiết tấu hòa quyện, bổ sung cho nhau, tạo nên cấu trúc âm nhạc đa tầng, vừa chặt chẽ, vừa linh hoạt. Cùng hòa tấu với luống còn có bộ coong giàm gồm một trống cái và bốn cồng chiêng. Các nhạc cụ đều được treo trên giá, mỗi loại chỉ có một người chơi, nhưng khi kết hợp lại đã tạo nên không gian âm nhạc cộng đồng đầy sức sống. Chính sự phối hợp nhịp nhàng giữa luống, trống và cồng chiêng đã làm nên sức hấp dẫn riêng của khua luống xứ Thanh.

Khua luống của người Thái xứ Thanh về cơ bản có những nét tương đồng, song mỗi địa phương, mỗi bản mường lại có cách thể hiện riêng, tạo nên sự đa dạng trong thống nhất. Sự khác biệt thể hiện rõ ở phương thức hòa tấu, âm điệu, tiết tấu, số lượng bài bản và cả số người tham gia. Ngay trong cùng một địa bàn, sự khác biệt cũng đã khá rõ nét. Chẳng hạn, khua luống ở xã Thường Xuân có tới 16 điệu, thường có 7 người chơi; trong khi đó, khua luống ở xã Quan Sơn hay Ngọc Lặc chỉ có 12 điệu với ít nhất 6 người chơi. Những khác biệt ấy không làm mất đi tính thống nhất mà trái lại, góp phần làm phong phú thêm diện mạo nghệ thuật của khua luống, phản ánh sinh động đời sống văn hóa đa dạng của cộng đồng người Thái xứ Thanh. Chính sự linh hoạt, sáng tạo trong khuôn khổ truyền thống đã giúp khua luống không bị đóng khung cứng nhắc, mà luôn có khả năng thích ứng, lan tỏa và tồn tại bền bỉ trong đời sống cộng đồng.

Cùng hòa tấu với luống còn có bộ coong giàm gồm một trống cái và bốn cồng chiêng. Ảnh: Thủy Lê

Trong đời sống văn hóa của người Thái xứ Thanh, khua luống hiện diện trong hầu hết các sự kiện quan trọng của cộng đồng: Từ vui xuân, đón Tết, lễ hội đến những dấu mốc đời người như cưới hỏi, tang ma. Mỗi hoàn cảnh lại có những điệu luống riêng: Luống trong đám cưới với Loong chính một, Loong chính soỏng, Loong chính sảm; luống ngày Tết như Loong chính si, Loong tạp xạc, Loong pha lươm; luống chào khách, chúc sức khỏe, Loong chính boong bù; hay luống chia tay, Loong cam quảng. Bên cạnh đó, khua luống còn gắn với những quan niệm tín ngưỡng đặc biệt. Người Thái xứ Thanh kiêng làm luống trùng với năm làm nhà. Nếu trong năm làm nhà mà luống bị hỏng hoặc chưa có luống mới, họ sẽ đi giã nhờ gạo hoặc xin luống cũ về dùng, chờ sang năm mới làm luống mới. Quan niệm này xuất phát từ việc luống có hình dáng giống chiếc quan tài, nên tránh trùng năm để không gặp rủi ro, bất trắc. Những kiêng kỵ ấy cho thấy khua luống không chỉ là nhạc cụ, mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc trong đời sống người Thái.

Giá trị văn hóa cần được gìn giữ và lan tỏa

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, khi nhiều loại hình văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, khua luống của đồng bào Thái xứ Thanh vẫn giữ được sức sống bền bỉ. Không chỉ xuất hiện trong các lễ hội truyền thống, khua luống còn được đưa vào các hoạt động giao lưu văn hóa, trình diễn nghệ thuật, góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa Thái đến với đông đảo công chúng.

Việc bảo tồn và phát huy giá trị khua luống không chỉ là trách nhiệm của cộng đồng người Thái, mà còn cần sự chung tay của các cấp, các ngành, trong đó có lực lượng Bộ đội Biên phòng, những người gắn bó mật thiết với đồng bào các dân tộc vùng biên. Thông qua các hoạt động văn hóa, xã hội, sự đồng hành của Bộ đội Biên phòng đã góp phần giữ gìn, khơi dậy niềm tự hào văn hóa, củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc.

Khua luống vì thế không chỉ là âm thanh của quá khứ, mà còn là nhịp nối giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản mường và đất nước. Trong tiếng khua rộn ràng vang vọng núi rừng xứ Thanh hôm nay, ta nghe được nhịp đập của đời sống cộng đồng, của bản sắc văn hóa bền bỉ, một giá trị cần được trân trọng, gìn giữ và lan tỏa cho các thế hệ mai sau.

Thủy Lê