Ron Milam - Người đàn ông áo đỏ, có nụ cười thân thiện và say mê

Trong tất cả các sự kiện được tổ chức tại Việt Nam, Cựu chiến binh, Giáo sư, Tiến sĩ sử học Ron Milam luôn mặc áo đỏ, với nụ cười vô cùng thân thiện và say mê.

Ông là Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam – nhà nghiên cứu lịch sử, Giám đốc điều hành của Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas (Texas Tech University – TTU); đồng Chủ nhiệm Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong Chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative – VWAI) do chính phủ Hoa Kỳ tài trợ đang thực hiện tại Việt Nam.

Có những cuộc trở lại không phải để tìm lại quá khứ, mà để khép lại những khoảng trống mà lịch sử còn để lại. Với Ron Milam, mỗi chuyến trở lại Việt Nam dường như đều mang theo cảm giác như vậy.

Hơn nửa thế kỷ trước, ông từng đặt chân đến Việt Nam với tư cách một người lính Mỹ trẻ tuổi, theo lệnh cấp trên. Khi ấy, chiến tranh vẫn còn là thực tại khốc liệt của những cánh rừng nhiệt đới, những đầm lầy miền Tây Nam Bộ, những con đường đất đỏ và những trận đánh mà ký ức của người lính muốn quên đi nỗi đau buồn, chỉ còn lại trong những lát cắt rời rạc…

Năm 2023: Sự kiện Tiếp nhận"Hồ sơ Di sản chiến tranh Việt Nam" . Ron Milam đứng lên khi Ban tổ chức giới thiệu (người ngồi cạnh, áo trắng là Trung tướng Lê Phúc Nguyên - nguyên Tổng biên tập Báo Quân đội nhân dân).

Nhiều năm sau, Ron Milam trở lại. Nhưng lần này, ông không mang theo quân phục hay vũ khí. Ông trở lại với tư cách một Giáo sư – Tiến sĩ ngành lịch sử của Texas Tech University, một nhà nghiên cứu lịch sử chiến tranh và cũng là một người đang góp phần nối lại những nhịp cầu hòa giải giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.

Người lính năm xưa và những nhịp cầu của ký ức cho hòa bình hôm nay.

Ron Milam đến Việt Nam lần đầu tiên trong giai đoạn 1970–1971, khi cuộc chiến đã bước vào những năm tháng cuối cùng nhưng vẫn còn đầy khốc liệt.

Như nhiều người lính trẻ khác, ông mang theo những ký ức chiến tranh buồn đau khi trở về Mỹ: ký ức về đồng đội, về những vùng đất xa lạ và về những câu hỏi chưa có lời giải. Chiến tranh kết thúc, nhưng những câu hỏi về nó thì vẫn còn đó.

Có lẽ chính những câu hỏi ấy đã đưa Ron Milam đến với con đường nghiên cứu lịch sử. Sau khi rời quân ngũ, ông tiếp tục học tập, nghiên cứu và sau này trở thành giáo sư ngành lịch sử tại Texas Tech University, một trường đại học lớn ở Hoa Kỳ.

Năm 2024: Sự kiện Tiếp nhận "Hồ sơ Chứng tích chiến tranh" tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Đại biểu đứng lên chuẩn bị làm Lễ chào cờ và tưởng niệm những người lính đã ngã xuống trong chiến tranh. Từ trái qua: Giáo sư, Tiến sĩ Tosha Dupras – Viện trưởng Khoa học và Nghệ thuật, Đại học Texas Tech; Phó giáo sư, Tiến sĩ Alex- Thai Dinh Vo - đồng Chủ nhiệm Dự án TTU-VWAI; Giáo sư Tiến sĩ Ron Milam - đồng Chủ nhiệm Dự án TTU-VWAI; một nữ cán bộ của Texas Tech University; Giáo sư Tiến sĩ Stephen F. Maxner – đồng Chủ nhiệm TTU–VWAI.

Tại đây, ông dành nhiều năm nghiên cứu về chiến tranh Việt Nam – không chỉ như một đề tài học thuật, mà còn như một phần của hành trình cá nhân để hiểu rõ hơn về quá khứ.

Ngày nay, Ron Milam là Giám đốc điều hành của Institute for Peace & Conflict, đồng thời gắn bó với Vietnam Center và Sam Johnson Vietnam Archive – kho tư liệu về chiến tranh Việt Nam lớn nhất thế giới.

Trong những kho lưu trữ ấy, có rất nhiều những "Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh". lịch sử không còn là những trang sách khô khan. Nó hiện diện trong những cuốn nhật ký, những bức ảnh cũ, những tấm bản đồ đã ngả màu và hàng triệu trang tài liệu chiến tranh.

Mỗi "Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh" đều là một câu chuyện, một số phận con người.

Những năm gần đây, Ron Milam nhiều lần trở lại Việt Nam. Nhưng nếu nhìn kỹ, đó không chỉ là những chuyến đi nghiên cứu. Đó còn là những cuộc trở lại của ký ức, vì có cả những cuộc trở lại trong ký ức.

Trong một buổi trao trả kỷ vật chiến tranh, căn phòng thường trở nên lặng đi khi một lá thư cũ được mở ra. Có khi đó là bức thư của một người lính gửi cho gia đình trước trận đánh cuối cùng. Có khi chỉ là vài dòng ghi chép trong cuốn sổ tay đã ố vàng theo thời gian, nhưng là hình ảnh được phóng to từ microfilm.

Nhà văn Cựu chiến binh Đặng Vương Hưng đã có lần nói: Thay mặt Ban Tổ chức, tôi xin lỗi quý vị và các bạn, vì đã quên giới thiệu một thành phần quan trọng tham dự! Trong sự kiện xúc động hôm nay, còn có rất nhiều... Linh hồn những người lính. Có cả những người lính Việt Nam và cả những người lính Mỹ. Họ còn rất trẻ. Họ đã về đây và chứng kiến công việc của chúng ta đang làm. Bởi thế, công việc này thiêng liêng lắm!

Những kỷ vật ấy từng nằm trong kho lưu trữ chiến tranh ở Hoa Kỳ suốt nhiều thập niên. Giờ đây, chúng được trao lại cho gia đình những người đã hy sinh.

Một người mẹ già cầm lại cuốn sổ tay của con trai sau hơn năm mươi năm. Một người em lần đầu tiên nhìn thấy nét chữ của anh mình. Những khoảnh khắc im lặng, nhưng có cả nước mắt và nụ cười.

Trong ba năm qua, Ron Milam cùng các cộng sự và đối tác Việt Nam đã tham gia tổ chức nghiên cứu và trao trả nhiều “Hồ sơ Chứng tích chiến tranh” – những tài liệu từng được quân đội Mỹ thu giữ trong chiến tranh.

Đối với các nhà nghiên cứu, đó là tư liệu lịch sử. Nhưng đối với các gia đình liệt sĩ, đó là một phần ký ức đã trở về. Những người thân ruột thịt của họ vẫn đang trở về...

Những người còn nằm lại chiến trường, họ đang ở đâu?

Đó là câu hỏi đau đáu mà Ron Milam và các cộng sự vẫn đang tìm câu trả lời. Chiến tranh Việt Nam đã kết thúc gần nửa thế kỷ, nhưng hậu quả của nó vẫn còn kéo dài trong nhiều gia đình. Hàng trăm nghìn người Việt Nam vẫn được ghi nhận là mất tích trong chiến tranh. Đằng sau những con số ấy là những câu chuyện chưa có hồi kết.

Chính vì vậy, một sáng kiến mang tên Vietnam Wartime Accounting Initiative (VWAI) – “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” – đã được triển khai. Và Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam là Đồng Chủ nhiệm thứ nhất của dự án này. Dự án nhằm khai thác các hồ sơ chiến tranh của Hoa Kỳ để tìm kiếm thông tin có thể giúp xác định nơi an nghỉ của những người đã mất tích.

Năm 2025: Tại sự kiện kỷ niệm 30 năm binh thường hóa quan hệ ngoại giao Việt Nam - Hoa Kỳ, được tổ chức tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia 3. Ron Milam vẫn luôn mặc chiếc áo đỏ thắm và nụ cười thân thiện say mê.

Trong các kho lưu trữ của Mỹ, nhiều tài liệu chiến tranh vẫn còn lưu giữ những chi tiết quan trọng: bản đồ trận đánh, báo cáo quân sự, tọa độ địa lý hoặc các ghi chép về nơi chôn cất tạm thời. Đôi khi chỉ một dòng ghi chép nhỏ trong hồ sơ cũng có thể giúp mở ra một hướng tìm kiếm mới.

Ron Milam là một trong những người tham gia thúc đẩy sáng kiến này. Với kinh nghiệm nghiên cứu và sự am hiểu về hệ thống tư liệu chiến tranh của Mỹ, ông góp phần kết nối các nhà nghiên cứu, các tổ chức học thuật và các đối tác Việt Nam.

Công việc ấy đòi hỏi sự kiên nhẫn của những người làm lịch sử: đọc hàng nghìn trang tài liệu cũ, đối chiếu bản đồ, tìm kiếm manh mối trong những chi tiết nhỏ. Nhưng đối với nhiều gia đình, mỗi manh mối đều mang ý nghĩa hy vọng.

Những nhịp cầu lặng lẽ, để những người lính trở về với gia đình và đồng đội

Có một điều thú vị trong hành trình của Ron Milam: từ một người lính từng tham chiến, ông trở thành người dành nhiều năm nghiên cứu và góp phần hàn gắn hậu quả của cuộc chiến ấy.

Lịch sử đôi khi có những vòng tròn kỳ lạ. Trong các lớp học ở Texas Tech University, Ron Milam giảng dạy cho sinh viên về chiến tranh Việt Nam. Nhưng bài học của ông không chỉ là những con số hay sự kiện.

Ông thường nói rằng lịch sử cũng là câu chuyện của con người – của ký ức, của sự mất mát và của khả năng hòa giải.

Có lẽ vì vậy mà những công việc như trao trả kỷ vật hay tìm kiếm người mất tích mang ý nghĩa đặc biệt đối với ông. Chúng không chỉ là công việc nghiên cứu. Chúng là những nhịp cầu lặng lẽ của ký ức.

Những “Trái tim người lính” cùng hướng về tương lai. Những nỗ lực hợp tác học thuật giữa Việt Nam và Hoa Kỳ vẫn đang tiếp tục.

Theo kế hoạch, vào ngày 5–6/6 tới, một hội thảo khoa học quốc tế về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ sẽ được tổ chức, quy tụ nhiều học giả và nhà nghiên cứu từ hai nước. Hội thảo không chỉ nhìn lại lịch sử chiến tranh mà còn thảo luận về tiến trình hòa giải và hợp tác trong nhiều lĩnh vực.

Đối với Ron Milam, những cuộc gặp gỡ học thuật như vậy mang ý nghĩa sâu xa. Chúng cho thấy rằng từ những trang sử đau thương của chiến tranh, hai quốc gia từng đối đầu đã có thể cùng nhau đối thoại và xây dựng tương lai.

Mời xem Ron Milam trò chuyện với Nhà báo Thùy Linh của VTV4, năm 2025.

Hơn nửa thế kỷ sau chiến tranh Việt Nam, câu chuyện của Ron Milam gợi nhớ một điều giản dị: lịch sử không chỉ là những gì đã xảy ra, mà còn là cách con người lựa chọn đối diện với quá khứ.

Và đôi khi, chính những con người từng bước ra từ chiến tranh lại trở thành những người bền bỉ nhất trong hành trình hàn gắn nó. Và Ron Milam – người đàn ông áo đỏ có nụ cười vô cùng thân thiện và say mê – là một người như thế.

Hà Nội, 16/3/2026
TTNL

Trái Tim Người Lính