Rối loạn lo âu tuổi học đường, khi nào thành bệnh lý?

Tại Hội thảo truyền thông giáo dục sức khỏe nhận diện lo âu tuổi học đường diễn ra chiều nay - 10/8 tại Viện Sức khỏe Tâm thần – Bệnh viện Bạch Mai, câu chuyện của nữ sinh N.T.H kể trên đã chạm đến mối lo ngại chung của rất nhiều phụ huynh và thầy cô giáo

Từ áp lực thi cử đến 3 tháng mất kinh nguyệt bất thường

Sau kỳ thi vào lớp 10 đầy căng thẳng, H. bắt đầu xuất hiện những trận đau đầu, chóng mặt và trằn trọc hàng đêm. Dù đã đạt được mục tiêu đỗ vào trường cấp 3 mơ ước, sự thư thái vẫn không trở lại với em. 

Bước vào năm học mới, những cơn hồi hộp, bồn chồn bỗng dưng xuất hiện dồn dập. H. luôn sống trong cảm giác bất an mơ hồ: sợ bạn bè không thích mình, sợ mình trở thành gánh nặng tài chính cho cha mẹ, dù thực tế kết quả học tập của em vẫn rất tốt và gia đình không hề áp lực kinh tế.

Càng về sau, giấc ngủ của em càng trở nên xa xỉ. Có những đêm thức trắng đến 2–3 giờ sáng, H. chỉ biết thu mình trong phòng riêng vì sợ bố mẹ lo lắng. 

Sự mệt mỏi tích tụ khiến em dễ cáu gắt, chán ăn, học lực giảm sút. Đỉnh điểm là khi em bị mất kinh nguyệt liên tục trong 3 tháng kèm theo cảm giác buồn nôn. Gia đình hoảng hốt đưa đi khám sản khoa vì nghi ngờ mang thai hoặc có u tuyến yên.

Các chuyên gia của Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai chia sẻ thông tin với báo chí chiều 10/8.  Ảnh: Thái Bình

Tuy nhiên, mọi kết quả xét nghiệm, chụp cộng hưởng từ (MRI) đều hoàn toàn bình thường. Lúc này, các bác sĩ Sản khoa mới chỉ định chuyển em sang chuyên khoa Tâm thần.

Trực tiếp báo cáo ca bệnh này, ThS.BS. Nguyễn Kim Anh - Viện Sức khỏe Tâm thần cho biết, trường hợp của bệnh nhân H. rất điển hình cho rối loạn lo âu ở lứa tuổi học sinh. Ở lứa tuổi này, các em thường chưa biết cách biểu đạt tổn thương tâm lý bằng lời nói, nên lo âu thường 'mượn đường' biểu hiện qua các triệu chứng cơ thể như đau đầu, mất ngủ, rối loạn tiêu hóa hay rối loạn nội tiết.

Sau 6 tháng được phối hợp điều trị bằng thuốc và trị liệu nhận thức – hành vi (CBT), H. mới dần lấy lại nhịp sống bình thường: hết đau đầu, ngủ ngon giấc, kinh nguyệt đều trở lại và khôi phục phong độ học tập.

Lý do nào dẫn đến lo âu tuổi học đường?

Theo chuyên gia của Viện Sức khỏe Tâm thần, lo âu vốn là một phản ứng tự nhiên giúp con người thích nghi và tăng động lực trước các thử thách như thi cử hay thuyết trình. Nhưng khi cảm giác lo âu vượt quá xa so với thực tế, kéo dài dai dẳng nhiều tuần, nhiều tháng và làm suy giảm khả năng học tập, sinh hoạt thì đó đã là lo âu bệnh lý.

ThS.BS Nguyễn Ngọc Trang, Viện Sức khỏe Tâm thần cho biết theo số liệu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), 4,1% trẻ 10-14 tuổi và 5,3% thanh thiếu niên 15-19 tuổi có rối loạn lo âu. Tại Việt Nam, một khảo sát trên 9.781 người trẻ 15-24 tuổi trong thời gian COVID-19 ghi nhận 15,6% có triệu chứng lo âu từ nhẹ đến rất nặng.

Theo BS Trang, nguy cơ rối loạn lo âu có thể cao hơn ở những trẻ có tính cách dễ lo lắng, khó điều hòa cảm xúc, thiếu tự tin hoặc từng gặp các vấn đề sức khỏe như lo âu, trầm cảm, ADHD, rối loạn phổ tự kỷ hay bệnh mạn tính. 

Cha mẹ đặt kỳ vọng quá cao, thường xuyên phê bình, so sánh, thiếu lắng nghe hoặc gia đình có xung đột có thể khiến trẻ chịu thêm áp lực. 

Tại trường học, áp lực học tập, thi cử, cạnh tranh thành tích, bắt nạt, khó hòa nhập với bạn bè và thiếu sự hỗ trợ từ giáo viên cũng có thể làm gia tăng nguy cơ. 

Đặc biệt, mạng xã hội tạo thêm áp lực khi trẻ thường xuyên so sánh bản thân với người khác, lo lắng về ngoại hình, thành tích hoặc sợ bỏ lỡ các hoạt động của bạn bè. Sử dụng thiết bị điện tử kéo dài, nhất là vào ban đêm, còn có thể gây thiếu ngủ và làm tình trạng lo âu nặng hơn.

Cảnh báo trẻ có thể đối mặt với lo âu bệnh lý

Ths Trang cho hay trẻ lo âu có thể luôn bất an, dễ giật mình, sợ mắc lỗi, sợ bị đánh giá hoặc từ chối, dễ cáu gắt, khó thư giãn, suy nghĩ tiêu cực và khó tập trung. 

Các triệu chứng cơ thể cũng khá đa dạng như đau đầu, đau bụng, buồn nôn, tim đập nhanh, hồi hộp, khó thở, run tay, vã mồ hôi, rối loạn giấc ngủ hoặc mệt mỏi kéo dài. Về hành vi, trẻ có thể không muốn đến trường, thường xuyên xin nghỉ học, né tránh kiểm tra hoặc thuyết trình, không dám phát biểu, thu mình khỏi bạn bè, cáu gắt, phụ thuộc quá mức vào cha mẹ hoặc liên tục tìm kiếm sự trấn an. 

"Lo âu bình thường thường có nguyên nhân rõ ràng, mức độ phù hợp với hoàn cảnh, xuất hiện trong thời gian ngắn và giảm khi sự việc kết thúc. Trẻ vẫn có thể học tập, sinh hoạt và giao tiếp bình thường. Ngược lại, lo âu bệnh lý thường quá mức, kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng, khó tự cải thiện và ảnh hưởng rõ đến học tập, sinh hoạt, giao tiếp. Trẻ có thể né tránh hoặc từ chối đến trường, không muốn tham gia các hoạt động như trước"- ThS.BS Ngọc Trang nêu rõ. 

ThS.BS Vũ Sơn Tùng chia sẻ thông tin.  Ảnh: Thái Bình

Chia sẻ tại hội thảo, ThS.BS Vũ Sơn Tùng, Viện Sức khỏe Tâm thần cho hay giai đoạn vị thành niên là thời điểm trẻ dễ có những biến động tâm lý và mất cân bằng nhất.

Ở tuổi này, trẻ bắt đầu hình thành quan điểm sống riêng, đề cao quyền riêng tư và cho rằng mình đã lớn, trong khi cha mẹ vẫn muốn định hướng, truyền lại kinh nghiệm. Khoảng cách này nếu không được thu hẹp có thể khiến trẻ ngày càng ít chia sẻ với gia đình.

Nhiều trẻ không nói ra khó khăn vì sợ cha mẹ lo lắng. Với những gia đình ít kết nối, trẻ có thể nghĩ rằng cha mẹ không hiểu mình. 

Vì vậy, theo chuyên gia, cha mẹ cần trở thành "người đồng hành" thay vì chỉ đóng vai trò dạy bảo. Khi có một mối quan hệ đủ gần gũi và tin cậy, trẻ sẽ dễ chia sẻ những vấn đề mình đang trải qua, qua đó giúp cha mẹ nhận biết sớm những dấu hiệu bất thường...

Thái Bình