Rác và gỗ phủ kín lòng hồ thủy điện Bản Vẽ sau lũ

Không chỉ gây ô nhiễm môi trường, cản trở giao thông đường thủy, lượng rác khổng lồ còn đẩy những hộ dân ven sông vào cảnh đi lại khó khăn, nhất là người dân ở các bản "ốc đảo" như Phiêng Luống, Phia Òi. Sinh kế nuôi cá lồng của các hộ dân cũng gặp rủi ro và tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn.

Mặt sông tràn rác, gỗ sau lũ

Xuồng nhỏ gắn động cơ công suất nhỏ của người dân xã Nhôn Mai (tỉnh Nghệ An) ở các bản ven sông Nậm Nơn bị bủa vây bởi rác, thân gỗ và ngừng hoạt động từ nhiều tháng qua.

Những ngày đầu tháng 5/2026, dọc tuyến sông Nậm Nơn chảy qua địa bàn xã Nhôn Mai, tỉnh Nghệ An, khung cảnh hiện ra khiến nhiều người không khỏi ám ảnh. Từ xa, mặt nước vốn xanh thẳm của dòng Nậm Nơm nay bị phủ kín bởi vô số thân cây, cành củi, tre nứa, gỗ mục và các loại rác thải dạt về sau lũ.

Có những đoạn dài gần 2km, rác phủ đặc đến mức gần như không còn nhìn thấy mặt nước. Các thân cây lớn nhỏ đan cài, mắc kẹt vào nhau thành từng mảng khổng lồ, trải dài ngút tầm nhìn, bất động giữa lòng hồ. Nhiều khu vực phụ lưu chảy vào Khe Hỷ hay những vịnh nhỏ nơi sông ăn sâu vào chân núi đã biến thành các "túi chứa rác" khổng lồ.

Người dân địa phương cho biết, phần lớn lượng rác này xuất hiện sau các trận mưa lũ lớn hồi tháng 7/2025. Nước lũ từ thượng nguồn cuốn theo cây cối, gỗ rừng, củi khô và đủ loại rác thải trôi dạt xuống hạ lưu rồi mắc lại trong vùng lòng hồ Thủy điện Bản Vẽ.

Ông Tạ Hữu Hùng, Giám đốc Công ty Thủy điện Bản Vẽ cho biết, riêng khu vực xã Nhôn Mai hiện tồn đọng khoảng 30.000m3 rác và gỗ các loại. Khoảng 80% lượng rác này xuất phát từ thượng nguồn lưu vực phía Lào trôi về sau trận lũ lớn năm ngoái. Khối lượng rác quá lớn, trong khi địa hình chia cắt phức tạp nên việc xử lý rất khó khăn. Thời điểm nước lũ dâng cao gần như không thể triển khai thu gom. Phải đến cuối năm 2025, khi mực nước ổn định, các đơn vị mới tổ chức vớt rác nhưng đến nay vẫn chưa thể xử lý dứt điểm.

Thực tế tại hiện trường cho thấy, sau nhiều tháng ngâm trong nước, lượng thân, cành cây và rác hữu cơ bắt đầu phân hủy, bốc mùi hôi nồng nặc. Dưới cái nắng oi bức vùng miền núi, từng mảng rác đen sẫm nổi lềnh bềnh trên mặt hồ, tạo nên khung cảnh nhếch nhác, ô nhiễm.

Nhiều bến thuyền dọc sông Nậm Nơn vốn tấp nập nay rơi vào cảnh hoang vắng. Xuồng máy, bè mảng của người dân bị rác và thân gỗ bủa vây, không thể khởi động hay cập bến. Có những chiếc thuyền bị bỏ không nhiều tháng liền vì không còn luồng di chuyển an toàn.

Ông Lê Hồng Thái, Chủ tịch UBND xã Nhôn Mai, tỉnh Nghệ An cho biết, tình trạng rác và gỗ phủ kín mặt sông đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống người dân tại địa phương, đặc biệt là gần 100 hộ dân đồng bào Thái ở hai bản Phia Òi và Phiêng Luống. Hai bản này nằm biệt lập phía bên kia sông Nậm Nơn, người dân chủ yếu đi lại bằng thuyền máy và bè mảng. Khi mặt sông bị phủ đặc bởi gỗ, củi và rác thì việc di chuyển rất nguy hiểm, tiềm ẩn nguy cơ tai nạn đường thủy.

Không chỉ cản trở giao thông, lượng rác tồn đọng còn đe dọa trực tiếp đến hệ sinh thái lòng hồ và sinh kế của người dân ven sông. Nhiều hộ nuôi cá lồng trên sông Nậm Nơn cho biết việc nước bị ô nhiễm do gỗ, rác rất dễ khiến cá nuôi chậm lớn và phát sinh dịch bệnh. Rác và gỗ trôi theo dòng, mắc vào hệ thống lồng bè còn gây hư hỏng thiết bị, tăng chi phí sửa chữa.

Một số người dân sống ven sông Nậm Nơn còn cho biết thêm, chưa bao giờ chứng kiến lượng rác và gỗ dạt về nhiều như vậy. Sau mỗi đợt mưa lớn, mặt hồ lại tiếp tục xuất hiện thêm các mảng gỗ mới, khiến công tác thu gom trở nên quá tải.

Dọc hai bên bờ sông, nhiều diện tích rừng phòng hộ cũng bị lớp rác dày đặc phủ kín. Cành cây, thân gỗ và tre nứa theo mực nước dâng tràn sâu vào ven rừng, mắc lại thành từng lớp dày, nằm ngổn ngang.

Trong khi đó, trên một số đoạn bờ sông, người dân địa phương tranh thủ tận thu thân gỗ lớn. Theo người dân, số gỗ này phần lớn là cây rừng bị lũ cuốn trôi từ thượng nguồn về.

Giải cứu lòng hồ

Khu vực bến thuyền trên sông Nậm Nơn bị bỏ hoang do rác, gỗ bủa vây; thuyền, bè, xuồng máy không thể cập bến bởi rác, gỗ, cành cây... phủ kín mặt sông, cản trở luồng tuyến giao thông.

Trước tình trạng rác và gỗ tồn đọng kéo dài, chính quyền địa phương cùng đơn vị quản lý lòng hồ thủy điện Bản Vẽ đã nhiều lần triển khai lực lượng thu gom, trục vớt. Tuy nhiên, khối lượng rác quá lớn cùng điều kiện địa hình hiểm trở khiến công việc này gặp vô vàn khó khăn.

Theo UBND xã Nhôn Mai, địa phương hiện được giao chủ trì tổ chức xử lý lượng rác tồn đọng trên sông Nậm Nơn. Song việc tiếp cận các điểm tập kết rác chủ yếu phải thực hiện bằng đường thủy, trong khi nhiều khu vực bị gỗ ken kín khiến phương tiện khó di chuyển. Hiện tại, rác tập trung dày đặc nhất tại xã Nhôn Mai. Địa hình ở đây chia cắt mạnh, nhiều eo vịnh hẹp, phương tiện cơ giới khó tiếp cận. Để xử lý triệt để cần thêm nhân lực, tàu thuyền chuyên dụng và kinh phí rất lớn.

Thực tế, việc vớt rác trên lòng hồ thủy điện miền núi chưa bao giờ là công việc đơn giản. Với những thân gỗ lớn, dài, nặng mắc kẹt vào nhau, lực lượng chức năng phải sử dụng cáp kéo và xuồng máy công suất lớn mới có thể tách rời từng mảng. Nhiều thời điểm, công nhân phải làm việc giữa điều kiện nắng nóng gay gắt hoặc mưa bất chợt trên mặt hồ. Các thân gỗ ngâm lâu ngày trơn trượt, chồng chéo lên nhau tạo nguy cơ mất an toàn rất cao trong quá trình trục vớt.

Ông Tạ Hữu Hùng, Giám đốc Công ty Thủy điện Bản Vẽ cho biết, trước đây, khi chưa có đơn vị đảm nhận, tỉnh từng giao cho nhà máy thủy điện tổ chức thu gom rác trên lòng hồ. Tuy nhiên, năm nay lượng rác đổ về quá lớn nên cần sự phối hợp của nhiều đơn vị và chính quyền địa phương. Hiện có hai đơn vị cùng tham gia xử lý nhưng tiến độ vẫn chậm vì khối lượng rác rất lớn. Công ty đang cố gắng vừa thu gom, vừa phân loại để tận thu lượng củi và gỗ có thể sử dụng.

Theo chính quyền xã Nhôn Mai, địa phương đã đề xuất phương án kết hợp thu gom rác với tận thu gỗ, củi từ dòng sông nhằm giảm áp lực xử lý và tránh lãng phí tài nguyên. Phương án này đã nhận được sự đồng thuận của Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng các đơn vị liên quan. Tuy nhiên, để xử lý triệt để lượng rác tồn đọng trên sông Nậm Nơn vẫn cần một chiến dịch quy mô lớn, diễn ra trong thời gian dài. Bởi ngoài số rác đã mắc lại trong lòng hồ, mỗi khi xuất hiện mưa lớn ở thượng nguồn, lượng cây cối và rác mới tiếp tục theo dòng nước đổ về.

Với người dân vùng lòng hồ Thủy điện Bản Vẽ thuộc các xã Mỹ Lý, Nhôn Mai, Lượng Minh, Hữu Khuông... dòng Nậm Nơn là tuyến giao thông huyết mạch, là nguồn sinh kế và không gian sống của hàng trăm hộ dân ven sông. Điều họ mong mỏi lúc này không chỉ là mặt sông được trả lại thông thoáng mà còn là sự an toàn trong mỗi chuyến đi qua sông, sự hồi sinh của những lồng cá và môi trường sống vốn đang bị "nghẹt thở" bởi rác sau lũ.

Liên quan sự việc, ngày 7/5/2026 UBND tỉnh Nghệ An đã ban hành công văn số 4854/UBND-CN gửi các sở, ngành liên quan, UBND các xã Hữu Khuông, Nhôn Mai, Mỹ Lý, Yên Na, Lượng Minh và Công ty thủy điện Bản Vẽ về việc xử lý rác thải trôi dạt trên lòng hồ thủy điện Bản Vẽ.

Theo đó, Chủ tịch UBND tỉnh giao Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với Sở Tài chính và các sở, ngành, địa phương, đơn vị liên quan hướng dẫn đơn vị thu gom rác, gỗ trên lòng hồ hoàn thiện phương án xử lý rác thải trôi dạt trên lòng hồ theo đúng quy định pháp luật; bảo đảm việc thực hiện trên nguyên tắc tận dụng tối đa sản phẩm sau trục vớt, lấy thu bù chi, không sử dụng ngân sách Nhà nước, không làm thất thoát, lãng phí tài sản, phù hợp với quy định pháp luật về bảo vệ môi trường, quản lý tài sản công và các quy định có liên quan. Sở tổ chức thẩm định phương án xử lý rác thải trôi dạt trên lòng hồ thủy điện; bảo đảm việc thẩm định khách quan, công khai, minh bạch, tuân thủ đầy đủ quy trình, quy định pháp luật; không làm phát sinh lợi ích cục bộ, tiêu cực trong quá trình thực hiện. Việc này sẽ hoàn thành, báo cáo UBND tỉnh trước ngày 12/5/2026.

Bài, ảnh: Xuân Tiến (TTXVN)