Quyền con người trên không gian mạng: Thực tiễn trên thế giới và Việt Nam

Xây dựng và hoàn thiện một khuôn khổ pháp lý quốc tế mang tính thống nhất và chặt chẽ sẽ là điều kiện tiên quyết nhằm hạn chế tối đa những ảnh hưởng tiêu cực đối với quyền con người trong môi trường số.

Trong kỉ nguyên số hiện nay, không gian mạng không chỉ thể hiện sức mạnh của khoa học công nghệ và là động lực góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội của mỗi quốc gia mà còn có ý nghĩa quan trọng về mặt chính trị, tư tưởng, quốc phòng, an ninh.

Do đó, bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng được xem là “vấn đề cấp thiết và là nội dung quan trọng trong bảo vệ chủ quyền quốc gia, dân tộc”. Điều này không chỉ giới hạn ở việc bảo vệ hệ thống dữ liệu, tài nguyên thông tin, hạ tầng thông tin thuộc phạm vi lãnh thổ quốc gia, bảo vệ không gian mạng quốc gia (cũng như lợi ích quốc gia) mà còn bao gồm cả việc bảo vệ quyền con người của các chủ thể tham gia hoạt động trên không gian mạng.

Ảnh hưởng của không gian mạng tới quyền con người

Quyền con người trên không gian mạng là một trong những mối quan tâm hàng đầu của các quốc gia, cũng như của cộng đồng quốc tế. Thực tế cho thấy, không gian mạng có thể ảnh hưởng tới quyền con người trên các phương diện sau:

Thứ nhất, không gian mạng là môi trường ảo/môi trường số giúp các cá nhân với tư cách là chủ thể quyền (rights holder) thực hiện các quyền và tự do cơ bản. Nói cách khác, không gian mạng có tiềm năng to lớn trong việc nâng cao đáng kể hiệu quả hiện thực hóa quyền con người.

Không gian mạng góp phần mở rộng phạm vi và nội hàm của một số quyền truyền thống, đa dạng hóa hình thức thể hiện của các quyền này trên môi trường mạng. Điển hình như quyền tự do biểu đạt có thể được thực hiện qua các diễn đàn, blog, mạng xã hội; quyền tiếp cận thông tin có thể được hiện thực hóa nhờ nguồn dữ liệu khổng lồ trên Internet; quyền tự do lập hội và tự do hội họp thể hiện qua việc thành lập các hội nhóm, diễn đàn trực tuyến; quyền về giáo dục được bảo đảm thông qua giáo dục trực tuyến; quyền về việc làm thể hiện ở khả năng tìm kiếm việc làm trực tuyến và hoạt động làm việc từ xa.

Có thể nói, không gian mạng đã tạo điều kiện cho các chủ thể quyền thực hiện các quyền của mình một cách nhanh chóng, thuận lợi, xóa bỏ các rào cản về biên giới quốc gia (hay vượt qua những giới hạn về địa lý), nâng cao khả năng kết nối và tương tác, mang lại hiệu quả đáng kể cho việc thúc đẩy quyền con người trên không gian mạng.

Thứ hai, không gian mạng đã và đang đặt ra những thách thức đối với quyền con người cũng như việc bảo vệ quyền con người ở cấp độ quốc gia, khu vực và quốc tế. Trên thực tế, không gian mạng không chỉ đặt ra thách thức đối với quyền con người, mà còn đặt ra những thách thức đối với một số nguyên tắc cốt lõi của luật quốc tế về bảo vệ quyền con người, nhất là các nguyên tắc về chủ quyền và thẩm quyền tài phán.

Bên cạnh cơ hội và lợi ích, quyền con người có nguy cơ bị xâm phạm do các hoạt động như: thu thập dữ liệu cá nhân, ảnh hưởng tiêu cực đến quyền riêng tư; tấn công mạng để chiếm đoạt tài sản cá nhân, xâm phạm quyền sở hữu; tung tin giả, thao túng thông tin, qua đó tác động xấu tới quyền tiếp cận thông tin; phát ngôn thù ghét, bắt nạt trực tuyến dẫn tới việc xúc phạm danh dự, nhân phẩm cá nhân; phân biệt đối xử do các thuật toán của trí tuệ nhân tạo (AI) dẫn đến sự bất bình đẳng, đối xử bất công đối với các cá nhân, các cộng đồng, các nhóm xã hội.

Thứ ba, không gian mạng đặt ra những giới hạn nhất định đối với việc thực hiện các quyền con người cụ thể. Bởi lẽ, không phải mọi quyền con người đều là tuyệt đối và nếu thực hiện quyền con người vượt quá khuôn khổ pháp luật thì sẽ dẫn những hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.

Song, cũng có quan điểm cho rằng cần đảm bảo sự cân bằng giữa việc thụ hưởng, thực thi quyền con người (như quyền tự do ngôn luận, quyền riêng tư, quyền tiếp cận thông tin, tự do hội họp) và yêu cầu đối với lợi ích chung (như vấn đề an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, chống tội phạm mạng, chống các hành vi xâm phạm quyền con người trên môi trường trực tuyến).

Việc bảo đảm và bảo vệ quyền con người trên không gian mạng là yêu cầu cấp bách đặt ra đối với cộng đồng quốc tế nói chung và các quốc gia nói riêng trong bối cảnh hiện nay. Xây dựng và hoàn thiện một khuôn khổ pháp lý quốc tế mang tính thống nhất và chặt chẽ sẽ là điều kiện tiên quyết nhằm hạn chế tối đa những ảnh hưởng tiêu cực đối với quyền con người trong môi trường số.

Khuôn khổ pháp lý về bảo vệ quyền con người trên không gian mạng trên thế giới và Việt Nam

Khuôn khổ pháp lý quốc tế về quyền con người trên không gian mạng thể hiện nỗ lực bền bỉ của cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ quyền con người trong môi trường ảo dưới sự tác động của các công nghệ số và nhiều yếu tố khác có liên quan. Ngay từ Tuyên ngôn Nhân quyền thế giới năm 1948, quyền riêng tư liên quan đến đời sống cá nhân, thông tin cá nhân đã được ghi nhận như một quyền con người cơ bản (Điều 12). Công ước ICCPR năm 1966 (Điều 17) cũng ghi nhận những bảo đảm pháp lý nhằm bảo vệ cá nhân trước những can thiệp tùy tiện, bất hợp pháp vào đời sống riêng tư, đồng thời coi đây như là nền tảng cho việc thực hiện các quyền khác như quyền tự do ngôn luận.

Trong bối cảnh kỉ nguyên số và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Hội đồng Nhân quyền của LHQ cũng thông qua một số nghị quyết như: Nghị quyết về bảo vệ, thúc đẩy và thụ hưởng quyền con người trên Internet. Công ước của LHQ về chống tội phạm mạng (Công ước Hà Nội) mở kí tại Hà Nội vào tháng 10/2025 đã đánh dấu cột mốc quan trọng trong quá trình nhận thức và hành động của cộng đồng quốc tế đối với một thách thức cụ thể mang tính toàn cầu.

Ngoài ra, còn có thể kể tới một số văn kiện quốc tế khác có liên quan như Bộ Quy tắc lãnh đạo và quản trị Internet của LHQ năm 2005, Nghị quyết của Hội đồng Nhân quyền LHQ về quyền riêng tư trong kỉ nguyên số (ngày 26/9/2019).

Căn cứ vào khung khổ pháp lý thế giới, các khu vực và các quốc gia đã có sự áp dụng linh hoạt vào bối cảnh thực tế để giải quyết những vấn đề cụ thể liên quan đến việc bảo vệ quyền con người trên không gian mạng.

Tại khu vực châu Âu, Tòa án Nhân quyền châu Âu (ECHR) với tư cách là thiết chế chịu trách nhiệm bảo đảm việc tuân thủ các nghĩa vụ quốc gia đối với Công ước châu Âu về các quyền con người và tự do cơ bản đã áp dụng các quy phạm của các văn kiện quốc tế (của LHQ và của EC) để xét xử nhiều vụ việc liên quan đến các hành vi xâm phạm quyền con người trên không gian mạng.

Thông qua hoạt động xét xử, ECHR cũng xây dựng hệ thống các án lệ về bảo vệ quyền con người trên không gian mạng, làm cơ sở tham chiếu cho các quốc gia thành viên EC trong việc đưa ra phán quyết đối với từng vụ việc cụ thể. Tại các nước như Anh, Canada, Australia, hệ thống pháp luật về an ninh mạng và tội phạm mạng cũng như bảo vệ quyền con người trên không gian mạng cũng tương đối hoàn thiện, bao gồm việc ban hành các văn bản pháp luật quốc gia liên quan đến an ninh mạng và tội phạm mạng.

Tại Việt Nam, vấn đề an ninh mạng, tội phạm mạng và bảo vệ quyền con người trên không gian mạng là một trong những mối quan tâm lớn của Đảng và Nhà nước trong những năm gần đây. Vấn đề này được đặt trong mối liên hệ với chủ quyền quốc gia, an ninh quốc gia cũng như bảo vệ, bảo đảm quyền con người nói chung.

Nhiều văn kiện của Đảng về các vấn đề liên quan đến không gian mạng và bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng, tạo lập cơ sở chính trị cho việc bảo vệ quyền con người trên không gian mạng, như: Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 25/7/2018 của Bộ Chính trị về “Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng”; Nghị quyết số 30-NQ/TW ngày 25/7/2018 của Bộ Chính trị về “Chiến lược an ninh mạng quốc gia”; Nghị quyết số 51-NQ/TW ngày 05/9/2019 của Bộ Chính trị về “Chiến lược bảo vệ an ninh quốc gia”; Nghị quyết số 44-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Hội nghị Trung ương 8 khóa XIII về “Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới”...

Trong đó, Nghị quyết số 29-NQ/TW nhấn mạnh quan điểm nhất quán của Đảng: “Việt Nam là một quốc gia có chủ quyền và lợi ích trên không gian mạng. Xác lập, quản lý và bảo vệ chủ quyền, lợi ích quốc gia - dân tộc trên không gian mạng, trên cơ sở pháp luật Việt Nam và tuân thủ luật pháp quốc tế”. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị “về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia” cũng đề cao chủ trương "Bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng; bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin của tổ chức và cá nhân là yêu cầu xuyên suốt, không thể tách rời trong quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia".

Hệ thống các văn bản pháp luật cũng đã được ban hành, điển hình như Luật An ninh mạng năm 2018; Luật Công nghệ thông tin năm 2006; Luật Giao dịch điện tử năm 2023; Luật Viễn thông năm 2023; Luật Công nghiệp công nghệ số năm 2025; Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 09/11/2024 của Chính phủ về “Quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng”; Nghị định số 53/2022/NĐ-CP ngày 15/8/2022 của Chính phủ về “Quy định chi tiết một số điều Luật An ninh mạng”...

Trong đó, Luật An ninh mạng năm 2018 có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể quyền trên không gian mạng, góp phần thiết lập một khuôn khổ pháp lý quốc gia chặt chẽ và thống nhất nhằm ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm an ninh mạng, xâm phạm quyền con người, tạo lập và phát triển một không gian mạng an toàn và lành mạnh.

Trong bối cảnh kỉ nguyên số và kỉ nguyên trí tuệ nhân tạo hiện nay, không gian mạng vẫn tiếp tục là lực lượng chi phối sự phát triển của mỗi quốc gia cũng như của cộng đồng quốc tế và đặt ra những thách thức mới đối với việc bảo vệ quyền con người ở cấp độ quốc gia, khu vực và quốc tế.

Các tập đoàn công nghệ lớn có tầm ảnh hưởng toàn cầu vẫn là những chủ thể quan trọng nắm lợi thế chủ động trong việc quyết định các hành vi của các chủ thể quyền khi tham gia vào không gian mạng thông qua các thuật toán của AI, thông qua chính sách thu thập và sử dụng dữ liệu cá nhân…

Điều này ảnh hưởng đáng kể đến việc thụ hưởng và hiện thực hóa các quyền con người cụ thể trên không gian mạng. Thực tế này đòi hỏi cần củng cố các thể chế quốc tế và quốc gia nhằm nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các tập đoàn công nghệ này, buộc các chủ thể đó phải tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về quyền con người cũng như các quy định của pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia về bảo vệ quyền con người trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, các thách thức toàn cầu như tội phạm mạng, gián điệp mạng, khủng bố mạng cùng những hành vi xâm phạm quyền con người trên không gian mạng vẫn là trở ngại lớn đối với các chủ thể quyền khi tham gia vào môi trường số. Các quốc gia và cộng đồng quốc tế cần tăng cường hợp tác và củng cố sức mạnh chung nhằm đẩy lùi những thách thức lớn này, góp phần thúc đẩy và bảo vệ hiệu quả quyền con người trên không gian mạng.

Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý quốc tế và quốc gia về vấn đề này là giải pháp hữu hiệu để góp phần bảo vệ quyền con người trên không gian mạng ở tất cả các cấp độ quốc gia, khu vực và quốc tế trong bối cảnh thế giới có những biến động phức tạp và khó lường hiện nay.

TS. Lê Xuân Tùng