Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia hướng tới vận hành theo chuẩn quốc tế

Những “điểm nghẽn” và bất cập trong cơ chế hoạt động cũ

Thực tiễn hoạt động của Quỹ thời gian qua đã chỉ ra một số bất cập cốt lõi, làm giảm hiệu quả hỗ trợ hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Sự ra đời của Nghị định 229 nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn trong thực tiễn hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia. Ảnh minh họa.

Thứ nhất, thiếu cơ sở pháp lý rõ ràng về tổ chức bộ máy. Mặc dù Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 đã quy định chức năng tài trợ, đặt hàng và hỗ trợ nâng cao năng lực khoa học và công nghệ quốc gia, nhưng do chưa có quy định cụ thể về mô hình tổ chức và phân công trách nhiệm trong bộ máy điều hành, hàng loạt hoạt động tài trợ, đặt hàng hiện đang bị trì hoãn.

Thứ hai, nhiều nhiệm vụ được giao nhưng chưa được quy định chính thức bằng văn bản. Quỹ đang được giao nhiều nhiệm vụ mới để thực hiện các quy định của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 cũng như Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Tuy nhiên, việc chưa có văn bản quy định chính thức khiến Quỹ thiếu cơ sở pháp lý để thực thi nhiệm vụ.

Thứ ba, cơ chế tài chính chưa tương thích với đặc thù hoạt động. Quỹ không cung cấp dịch vụ sự nghiệp công có thu và không phát sinh nguồn thu từ phí, dịch vụ. Việc thiếu cơ sở để xác định nguồn thu sự nghiệp phục vụ phân loại mức độ tự chủ gây khó khăn cho hoạt động của Quỹ. Bên cạnh đó, việc lập, giao và quyết toán kinh phí chưa được thực hiện theo phương thức gắn với kết quả đầu ra; chưa có cơ chế khoán chi kinh phí quản lý phù hợp với quy mô nhiệm vụ được giao; đồng thời thiếu các quy định đầy đủ nhằm quản lý, sử dụng hiệu quả và minh bạch các nguồn lực ngoài ngân sách nhà nước.

Những điểm mới mang tính đột phá của Nghị định 229

Trước những bất cập nêu trên, việc cập nhật, sửa đổi cơ chế hoạt động của Quỹ là một đòi hỏi cấp thiết. Nghị định 229 quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia đã chính thức được ban hành, tập trung tháo gỡ các vướng mắc về tổ chức, cơ chế hoạt động và quản lý tài chính với 5 điểm đổi mới nổi bật.

Thứ nhất, Nghị định đã xác định rõ mục tiêu hoạt động của Quỹ. Nghị định nhấn mạnh mục tiêu thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, phát triển nhân lực nghiên cứu chất lượng cao và hình thành các tổ chức nghiên cứu có năng lực và uy tín. Quỹ sẽ hoạt động theo mô hình độc lập, minh bạch, cạnh tranh và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Thứ hai, Nghị định đã mở rộng phạm vi tài trợ, đặt hàng và hỗ trợ của Quỹ. Lần đầu tiên, Quỹ có đủ cơ sở pháp lý để tài trợ, đặt hàng, thực hiện nhiệm vụ, chuỗi nhiệm vụ từ nghiên cứu cơ bản đến sản xuất thử. Đặc biệt, Nghị định bổ sung các mô hình mới như hỗ trợ nhiệm vụ theo mô hình liên kết “3 Nhà”; tài trợ theo kết quả đầu ra; hỗ trợ kiểm chứng công nghệ; phát triển hạ tầng phục vụ công nghệ lõi, công nghệ chiến lược và nâng cao năng lực nghiên cứu…

Thứ ba, Nghị định đổi mới về cơ chế tài chính theo hướng tăng quyền chủ động, từ “quản lý đầu vào” sang “đầu ra”. Ngân sách sẽ được cấp cho Quỹ theo tổng mức hằng năm, không gắn với danh mục nhiệm vụ cố định từ đầu; việc thanh toán và quyết toán được thực hiện dựa trên tiến độ và kết quả thực tế.

Thứ tư, Nghị định cho phép chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu. Lần đầu tiên, cơ chế quản trị và chấp nhận rủi ro được làm rõ. Điểm mới này tạo bệ phóng tâm lý vững chắc cho các nghiên cứu tiên phong, đột phá, có độ rủi ro cao nhưng tiềm năng ứng dụng lớn, đồng thời vẫn bảo đảm kiểm soát tốt nguồn lực nhà nước.

Cuối cùng, nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào ngân sách, Nghị định mới bổ sung cơ chế tiếp nhận, quản lý các nguồn tài trợ hợp pháp ngoài ngân sách; mở rộng hoạt động đồng tài trợ và tham gia các quỹ nghiên cứu chung với đối tác nước ngoài.

Sự ra đời của Nghị định 229 được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những hạn chế, bất cập trong mô hình cũ của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia. Việc tạo lập một khuôn khổ pháp lý đồng bộ, trao quyền tự chủ mạnh mẽ và mạnh dạn chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu sẽ là chìa khóa để Quỹ phát huy đầy đủ vai trò của một công cụ tài chính quốc gia, đưa nền khoa học và công nghệ Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên mới.

Hiền Thảo