Quản trị tranh chấp chuỗi: Từ thực tiễn đến yêu cầu hoàn thiện pháp lý

Tranh chấp chuỗi gia tăng
Hội thảo quốc gia “Quản trị tố tụng trọng tài trong tranh chấp chuỗi” nằm trong khuôn khổ Hội thảo chuyên đề Diễn đàn Khoa học trọng tài - hòa giải 2026 (AMS 2026) do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) phối hợp cùng Trường Đại học Luật Hà Nội và Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh tổ chức vào ngày 3/4. Sự kiện thu hút sự quan tâm của hơn 300 đại biểu là các chuyên gia, nhà nghiên cứu, luật sư, trọng tài viên và đại diện doanh nghiệp tham dự.

Diễn giả chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: VA

Phát biểu tại hội thảo, GS.TS. Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch VIAC cho rằng, kinh tế toàn cầu và Việt Nam đang chứng kiến sự thay đổi không chỉ về quy mô hay tốc độ phát triển, mà còn ở cấu trúc của các quan hệ kinh tế, pháp lý. Trong bối cảnh đó, các giao dịch thương mại, kinh tế ngày nay không còn mang tính đơn lẻ, tách biệt, mà ngày càng được tổ chức theo mô hình chuỗi giá trị, mạng lưới hợp đồng đa tầng, đa bên và xuyên biên giới.

“Những thay đổi này một mặt tạo ra nhiều cơ hội hợp tác và tăng trưởng, nhưng mặt khác cũng làm phát sinh những rủi ro mới, phức tạp hơn và khó kiểm soát hơn” - GS.TS Lê Hồng Hạnh khẳng định.

Cụ thể hơn, GS.TS Lê Hồng Hạnh cho rằng, nếu trước đây, tranh chấp thường phát sinh và được giải quyết trong phạm vi một quan hệ pháp lý cụ thể giữa hai bên, thì thời gian gần đây, một mâu thuẫn ban đầu có thể nhanh chóng lan rộng, kéo theo nhiều tranh chấp liên quan, tạo thành các chuỗi liên kết chặt chẽ cả về chủ thể lẫn nội dung. Các chuỗi tranh chấp này có thể phát triển theo chiều dọc, tức là các tranh chấp nối tiếp nhau theo quan hệ nguyên nhân - hệ quả; hoặc theo chiều ngang, khi nhiều tranh chấp phát sinh đồng thời từ một nguyên nhân chung, ảnh hưởng đến nhiều chủ thể trong cùng một thời điểm.

Đặc biệt, sự hình thành các chuỗi tranh chấp không chỉ ảnh hưởng đến tiến trình kinh doanh, đầu tư của doanh nghiệp mà còn đang đặt ra nhiều thách thức lớn cho hoạt động giải quyết tranh chấp, trong đó có tài phán trọng tài.

Sự gia tăng của các chuỗi tranh chấp khiến mô hình tố tụng trọng tài truyền thống vốn được thiết kế chủ yếu để giải quyết các tranh chấp đơn lẻ, xuất hiện nhiều bất cập. Bởi lẽ, các tranh chấp có tính chuỗi đòi hỏi cách tiếp cận mới hơn, không chỉ là giải quyết từng vụ riêng biệt mà còn là quản trị toàn bộ “hệ sinh thái tranh chấp” một cách nhất quán, chặt chẽ.

Sự kiện thu hút sự quan tâm củ cộng đồng doanh nghiệp và các chuyên gia. Ảnh: VA

Những vấn đề trọng tâm trong quản trị tranh chấp chuỗi

Theo chia sẻ tại hội thảo, các chuyên gia cho rằng, trước xu hướng trên nhiều tổ chức trọng tài quốc tế trên thế giới đã có những phản ứng tương ứng. Ví dụ như quy tắc tố tụng hiện đại đã bổ sung các cơ chế như gộp vụ việc, tham gia của nhiều bên, giải quyết tranh chấp hàng loạt, hay thậm chí là điều phối giữa các hội đồng trọng tài khác nhau. Những công cụ này không chỉ giúp tiết kiệm thời gian và chi phí, mà còn hạn chế nguy cơ đưa ra các phán quyết mâu thuẫn, từ đó nâng cao hiệu quả tổng thể của quá trình giải quyết chuỗi tranh chấp.

Tại Việt Nam, các tổ chức trọng tài cũng đang từng bước tiếp cận và áp dụng các phương thức quản trị tiên tiến này. Tuy nhiên, do đặc thù của hệ thống pháp lý và mức độ phát triển của thị trường, việc quản trị các chuỗi tranh chấp vẫn còn đối mặt với nhiều thách thức từ việc nhận diện, thu thập và đánh giá chứng cứ, cho đến việc điều phối thủ tục và yêu cầu về tính thống nhất trong phán quyết.

“Điều này đòi hỏi không chỉ sự hoàn thiện về quy tắc tố tụng, mà còn cần sự hoàn thiện về khung pháp lý trọng tài hiện hành” - GS. TS Lê Hồng Hạnh - Giám đốc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam thông tin.

Tại Hội thảo, các chuyên gia đã tập trung trao đổi, phân tích các vấn đề cốt lõi trong quản trị tố tụng trọng tài đối với tranh chấp dạng chuỗi, bao gồm: gộp vụ tranh chấp đối với các tranh chấp dạng chuỗi; quản trị và xem xét chứng cứ trong tranh chấp dạng chuỗi; cơ chế xét xử “mẫu”; nguyên tắc bảo mật và mức độ tham khảo đối với phán quyết trọng tài trong tranh chấp dạng chuỗi;…

Từ các trao đổi tại hội thảo, một số định hướng quan trọng đã được các chuyên gia gợi mở nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thực tiễn áp dụng tại Việt Nam trong bối cảnh các tranh chấp có cấu trúc phức hợp ngày càng gia tăng.

Theo đó, các ý kiến thống nhất về sự cần thiết phải từng bước hoàn thiện các cơ chế xử lý tranh chấp nhiều bên và gộp vụ, phù hợp với đặc thù của các quan hệ pháp lý liên kết. Đồng thời, yêu cầu xây dựng một cơ chế quản trị và đánh giá chứng cứ hiệu quả, có khả năng xử lý khối lượng thông tin lớn và mang tính liên vụ cũng được đặt ra như một ưu tiên cấp thiết.

Bên cạnh đó, việc nghiên cứu, tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế được nhấn mạnh như một hướng đi cần thiết, nhằm bảo đảm sự tiệm cận với thông lệ quốc tế nhưng vẫn phù hợp với khuôn khổ pháp luật trong nước. Song song với đó, các chuyên gia cũng đề cao yêu cầu tăng cường tính nhất quán trong giải quyết tranh chấp, đồng thời bảo đảm nguyên tắc độc lập trong hoạt động xét xử của hội đồng trọng tài; coi đây là một yếu tố nền tảng, bảo đảm tính hợp pháp và khả năng thi hành của phán quyết.

Việc tiếp tục hoàn thiện các quy tắc tố tụng tại các trung tâm trọng tài là trụ cột quan trọng, góp phần nâng cao năng lực xử lý các tranh chấp, qua đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu của thực tiễn, đóng góp vào sự phát triển của doanh nghiệp và nền kinh tế.

Nguyễn Hòa