Quan trắc khí tượng – 'lá chắn' trước khủng hoảng khí hậu

Chủ đề của Ngày Khí tượng Thế giới năm nay là “Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai”, được xem như lời kêu gọi hành động đối với cộng đồng quốc tế. Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres kêu gọi các chính phủ, các ngân hàng phát triển và khu vực tư nhân tăng cường đầu tư cho hệ thống quan trắc toàn cầu - từ các trạm quan trắc mặt đến hệ thống vệ tinh - đồng thời bảo đảm việc chia sẻ dữ liệu một cách công khai và công bằng.

Lắp đặt và đưa vào sử dụng hệ thống quan trắc tàu cập cảng tại cảng Chu Lai. Ảnh: BNEWS/TTXVN phát

Bên cạnh đó, Liên Hợp Quốc cũng kêu gọi đẩy nhanh sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả”, với mục tiêu đến năm 2027 mọi người dân trên thế giới đều được bảo vệ bởi các hệ thống cảnh báo sớm trước thiên tai. Chủ đề trên cũng nêu bật vai trò của hệ thống quan trắc toàn cầu, giúp nâng cao năng lực dự báo, chống chịu thiên tai và bảo vệ sự phát triển bền vững cho tương lai đất nước.

*Cảnh báo toàn cầu về khủng hoảng khí hậu

Nhân Ngày Khí tượng Thế giới 2026, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres đã phát đi cảnh báo mạnh mẽ về tình trạng khủng hoảng khí hậu toàn cầu. Ông lưu ý các hiện tượng thời tiết cực đoan đang gia tăng nhanh chóng, đồng thời kêu gọi cộng đồng quốc tế tăng cường hệ thống quan trắc, dự báo và cảnh báo sớm...

Hệ thống quan trắc môi trường tự động chạy bằng pin mặt trời trên cánh đồng của HTX New Green Farm. Ảnh: Thanh Liêm-TTXVN

Ông António Guterres nhấn mạnh vai trò đặc biệt quan trọng của khoa học dự báo và hệ thống quan trắc khí tượng trong việc bảo vệ con người trước những biến động ngày càng khó lường của khí hậu toàn cầu.

Trong thông điệp gửi cộng đồng quốc tế, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc cho biết: "Khả năng dự báo chính xác có thể giúp cứu sống con người, đặc biệt trong bối cảnh tình trạng biến đổi khí hậu đang làm thay đổi các quy luật thời tiết truyền thống. Các hiện tượng cực đoan như nắng nóng kỷ lục, hạn hán kéo dài, mực nước biển dâng cao và thiên tai ngày càng xảy ra thường xuyên, gây ra nhiều thách thức cho các quốc gia trên toàn thế giới".

Theo ông António Guterres, khoa học khí tượng với những dữ liệu chính xác và đáng tin cậy chính là “tuyến phòng thủ đầu tiên” giúp nhân loại ứng phó với những rủi ro từ thời tiết và khí hậu. Hệ thống quan trắc toàn cầu do Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cùng các cơ quan khí tượng quốc gia xây dựng đã tạo nên một mạng lưới dữ liệu rộng khắp, bao gồm các trạm quan trắc trên đất liền, đại dương, khí quyển và cả ngoài không gian. Từ những dữ liệu thu thập được, các nhà khoa học chuyển đổi thành dự báo và các cảnh báo sớm nhằm giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra.

Tuy nhiên, hệ thống quan trắc toàn cầu hiện vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Nhiều khu vực, đặc biệt là các quốc gia kém phát triển và các quốc đảo nhỏ đang phát triển, vẫn còn thiếu hụt cơ sở hạ tầng quan trắc và dữ liệu cần thiết, làm giảm hiệu quả của công tác dự báo và cảnh báo sớm.

Theo đánh giá của các chuyên gia, đầu tư vào hệ thống quan trắc khí tượng không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản mà còn mang lại lợi ích lâu dài cho hòa bình, an ninh, khả năng chống chịu của cộng đồng và phát triển bền vững.

Dịp này, Giáo sư Celeste Saulo - Tổng Thư ký Tổ chức Khí tượng Thế giới cũng nhấn mạnh vai trò của cộng đồng khí tượng toàn cầu trong việc cung cấp các dịch vụ thiết yếu cho xã hội.

Theo bà Celeste Saulo, đằng sau mỗi bản tin dự báo thời tiết mà người dân dễ dàng tiếp cận qua điện thoại hoặc truyền hình là hàng triệu dữ liệu quan trắc được xử lý trong mạng lưới quan trắc quốc tế thống nhất.

Hệ thống quan trắc khí tượng toàn cầu hiện là nền tảng cho nhiều quyết định quan trọng trị giá hàng tỷ USD, từ điều hành các chuyến bay hàng không, phòng chống lũ lụt, quy hoạch năng lượng, quản lý y tế, đến lập kế hoạch sản xuất nông nghiệp và đầu tư cơ sở hạ tầng.

Bà Celeste Saulo bày tỏ sự tri ân đối với hàng vạn nhân lực đang làm việc trong lĩnh vực khí tượng trên khắp thế giới từ các quan trắc viên tại những vùng xa xôi, các nhà khí tượng thả bóng thám không mỗi ngày, các nhà thủy văn theo dõi mực nước sông, các dự báo viên làm việc xuyên đêm, đến những kỹ sư vệ tinh và chuyên gia xử lý dữ liệu.

Theo Tổng Thư ký Tổ chức Khí tượng Thế giới, trong kỷ nguyên của những tiến bộ công nghệ, việc thu hẹp khoảng cách dữ liệu và bảo đảm mọi quốc gia đều có khả năng tiếp cận hệ thống quan trắc hiện đại là nhiệm vụ quan trọng. Bà cũng nhấn mạnh rằng trí tuệ nhân tạo chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được hỗ trợ bởi trí tuệ và dữ liệu do con người tạo ra.

“Bằng cách quan trắc hôm nay, chúng ta không chỉ dự báo thời tiết mà còn góp phần bảo vệ tương lai - vì con người, vì hành tinh và vì sự thịnh vượng của các thế hệ mai sau”, Bà Celeste Saulo nhấn mạnh.

*Phát triển hệ thống quan trắc - mắt xích của hệ thống quan trắc toàn cầu

Hưởng ứng chủ đề trên của Ngày Khí tượng Thế giới năm 2026, ngành Khí tượng Thủy văn Việt Nam nhận thức sâu sắc rằng "Thời tiết và khí hậu không có biên giới". Do vậy, việc duy trì, phát triển hệ thống trạm quan trắc khí tượng thủy văn Việt Nam không chỉ là hạ tầng dữ liệu chiến lược của quốc gia mà còn là một mắt xích không thể thiếu trong hệ thống quan trắc toàn cầu, giúp nâng cao năng lực dự báo, chống chịu thiên tai và bảo vệ sự phát triển bền vững cho tương lai đất nước.

Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Thượng Hiền cho biết, hiện mạng lưới trạm khí tượng thủy văn của Việt Nam bước vào giai đoạn hiện đại hóa mạnh mẽ, gắn với quá trình đổi mới công nghệ và hội nhập quốc tế. Nhà nước đã triển khai nhiều chương trình đầu tư nhằm nâng cấp thiết bị quan trắc, mở rộng mạng lưới trạm và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong thu nhận, truyền và xử lý dữ liệu.

Nổi bật là việc tăng cường tự động hóa mạng lưới trạm quan trắc thông qua việc triển khai các trạm khí tượng tự động, trạm đo mưa tự động và trạm thủy văn tự động; phát triển hệ thống ra đa thời tiết và khai thác dữ liệu vệ tinh khí tượng, giúp nâng cao năng lực giám sát các hiện tượng thời tiết nguy hiểm như bão, mưa lớn và dông lốc; ứng dụng công nghệ số trong quản lý dữ liệu quan trắc, cho phép truyền số liệu thời gian thực từ các trạm về trung tâm xử lý và dự báo; tăng cường hợp tác quốc tế, đặc biệt trong khuôn khổ các chương trình của Tổ chức Khí tượng Thế giới và các sáng kiến chia sẻ dữ liệu khu vực...

Hiện nay, mạng lưới trạm khí tượng thủy văn quốc gia được mở rộng đáng kể và đã có 2.871 trạm (bao gồm các trạm: khí tượng bề mặt, khí tượng trên cao, thủy văn, hải văn, ra đa thời tiết, đo mưa, định vị sét, giám sát biến đổi khí hậu…), từng bước phủ kín các khu vực trọng điểm về khí hậu – thủy văn như lưu vực sông lớn, vùng ven biển, hải đảo và khu vực thường xuyên xảy ra thiên tai. Cùng với việc mở rộng số lượng trạm, quá trình hiện đại hóa và tự động hóa mạng lưới quan trắc được triển khai mạnh mẽ.

Nhiều trạm quan trắc đã được chuyển đổi từ hình thức quan trắc thủ công sang trạm tự động, sử dụng các cảm biến hiện đại và hệ thống truyền số liệu trực tuyến. Việc tự động hóa giúp nâng cao tần suất và độ chính xác của quan trắc, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào thao tác thủ công của quan trắc viên. Theo định hướng quy hoạch, tỷ lệ tự động hóa đối với nhiều loại trạm khí tượng và đo mưa sẽ đạt trên 95% trong thời gian tới, hướng tới mô hình mạng lưới quan trắc hiện đại tương đương các nước phát triển trong khu vực.

Cùng với đó là năng lực cung cấp dữ liệu khí tượng thủy văn thời gian thực đã được cải thiện rõ rệt. Nhờ hệ thống truyền tin tự động qua mạng viễn thông và các nền tảng công nghệ số, số liệu quan trắc từ các trạm có thể được truyền liên tục về các trung tâm điều hành và dự báo. Ở nhiều khu vực, dữ liệu từ trạm mặt đất còn được tích hợp với dữ liệu ra đa, vệ tinh và các mô hình phân tích số để xây dựng bản đồ mưa định lượng, cảnh báo lũ quét hoặc dự báo sớm các hiện tượng nguy hiểm. Việc truyền số liệu thời gian thực giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý thông tin, nâng cao hiệu quả dự báo, cảnh báo thiên tai và hỗ trợ ra quyết định trong quản lý tài nguyên nước, phòng chống thiên tai và phát triển kinh tế – xã hội.

"Những kết quả này cho thấy hệ thống quan trắc khí tượng thủy văn của Việt Nam đang từng bước chuyển từ mô hình quan trắc thủ công sang hệ thống quan trắc số hóa, tự động và tích hợp, đóng vai trò là hạ tầng dữ liệu quan trọng phục vụ dự báo khí tượng thủy văn, quản lý thiên tai, quy hoạch phát triển và bảo đảm an ninh – quốc phòng. Đồng thời, mạng lưới trạm khí tượng thủy văn quốc gia cũng đang trở thành nền tảng dữ liệu quan trắc nông nghiệp và môi trường trong tổng thể hệ thống mạng lưới quan trắc tài nguyên và môi trường quốc gia", Cục trưởng Nguyễn Thượng Hiền khẳng định.

Tuy nhiên, hoạt động quan trắc và mạng lưới trạm khí tượng thủy văn vẫn đang phải đối mặt với nhiều thách thức và tồn tại một số hạn chế như biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết ngày càng diễn biến phức tạp và cực đoan; quá trình đô thị hóa nhanh chóng, phát triển thủy điện, hạ tầng giao thông,… việc đầu tư xây dựng và vận hành mạng lưới trạm hiện đại đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn và đội ngũ nhân lực kỹ thuật có trình độ cao.

Cục trưởng Nguyễn Thượng Hiền thông tin, định hướng phát triển mạng lưới trạm khí tượng thủy văn quốc gia trong giai đoạn tới đã được xác định thông qua các văn bản và chính sách quan trọng của Đảng và Nhà nước, trong đó nổi bật là Quy hoạch mạng lưới trạm khí tượng thủy văn quốc gia thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050; các đề án hiện đại hóa ngành Khí tượng Thủy văn cũng như các chương trình quốc gia về phòng chống thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu và chuyển đổi số.

Để thực hiện tốt những vấn đề trên, ngành tiếp tục mở rộng và tối ưu hóa mạng lưới trạm quan trắc nhằm nâng cao mật độ và khả năng giám sát các quá trình khí tượng thủy văn trên phạm vi cả nước.

Ngành đẩy mạnh hiện đại hóa và tự động hóa hệ thống quan trắc thông qua việc ứng dụng các công nghệ quan trắc tiên tiến và phát triển hệ thống truyền dữ liệu thời gian thực. Cùng với đó là ngành xây dựng hệ thống dữ liệu khí quốc gia đồng bộ, tích hợp và chia sẻ dữ liệu với các hệ thống quan trắc khác nhằm phục vụ hiệu quả công tác dự báo, cảnh báo thiên tai, quản lý tài nguyên và phát triển kinh tế – xã hội.

Các chính sách phát triển ngành Khí tượng Thủy văn cũng nhấn mạnh việc tăng cường chia sẻ dữ liệu quan trắc cho các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức nghiên cứu khoa học, qua đó nâng cao hiệu quả khai thác và sử dụng thông tin khí tượng thủy văn trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

Đối với cơ chế chính sách, việc phát triển mạng lưới trạm khí tượng thủy văn quốc gia trong giai đoạn tới được định hướng theo hướng đa dạng hóa nguồn lực đầu tư. Bên cạnh nguồn vốn từ ngân sách nhà nước, Nhà nước khuyến khích huy động các nguồn lực khác như nguồn xã hội hóa, hợp tác quốc tế song phương, đa phương, các cơ chế như Cơ chế Tài chính cho Hệ thống Quan trắc (SOFF) – một sáng kiến giúp thu hẹp khoảng cách dữ liệu thời tiết thiết yếu, mang lại lợi ích kinh tế gián tiếp lớn cho các lĩnh vực như nông nghiệp, năng lượng, giao thông.

"Một trong những chính sách quan trọng là khuyến khích các tổ chức và doanh nghiệp đầu tư xây dựng các trạm quan trắc khí tượng thủy văn chuyên dùng phục vụ các hoạt động sản xuất và kinh doanh, đồng thời kết nối dữ liệu với hệ thống quan trắc quốc gia. Cách tiếp cận này không chỉ giúp mở rộng mạng lưới quan trắc mà còn góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực xã hội trong phát triển hạ tầng quan trắc khí tượng thủy văn", Cục trưởng Nguyễn Thượng Hiền nêu vấn đề.

Người đứng đầu Cục Khí tượng Thủy văn chia sẻ: Mạng lưới khí tượng thủy văn Việt Nam đang thực hiện đúng sứ mệnh mà Tổ chức Khí tượng Thế giới khởi xướng: "Khi chúng ta quan trắc hôm nay, chúng ta không chỉ dự báo thời tiết – chúng ta đang bảo vệ ngày mai". Việc đầu tư cho quan trắc không chỉ là chi phí, mà là khoản đầu tư xuyên thế hệ, bảo vệ tài sản và tính mạng con người trước diễn biến phức tạp của biến đổi khí hậu.

Thắng Trung/Bnews/vnanet.vn