Phú Thọ: Bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong trò chơi dân gian của các lễ hội

Đền Hùng để tưởng nhớ công lao dựng nước của các Vua Hùng, đây cũng là thời điểm các lễ hội truyền thống trên địa bàn tỉnh Phú Thọ bước vào mùa cao điểm. Từ trung tâm phường Việt Trì đến các làng cổ ven sông Lô, sông Thao, không khí lễ hội không chỉ được tạo nên bởi nghi thức tế lễ trang nghiêm mà còn bởi các trò chơi dân gian sôi động, giàu tính biểu tượng. Các hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng ở đình Hùng Lô và các không gian mang màu sắc văn hóa tâm linh là minh chứng tiêu biểu cho sự gắn kết thiêng liêng trong các nghi thức truyền thống, gửi gắm ước vọng về một năm mới may mắn, hạnh phúc và an lành.

Trò chơi dân gian – gắn kết cộng đồng

Nhìn từ góc độ lịch sử - văn hóa, các trò chơi dân gian trong lễ hội ở Phú Thọ không phải là sản phẩm ngẫu nhiên của hoạt động vui chơi cộng đồng, mà là kết tinh của quá trình hình thành và phát triển lâu dài gắn với nền văn minh nông nghiệp lúa nước. Từ thời Hùng Vương - giai đoạn được xem là buổi đầu dựng nước, cư dân vùng trung du Bắc Bộ đã hình thành hệ thống tín ngưỡng thờ thần tự nhiên, thờ tổ tiên và thực hành các nghi lễ cầu mùa, cầu phúc. Trong bối cảnh đó, các trò chơi mang tính nghi lễ ra đời như một phương thức giao tiếp với thần linh và tái hiện quan niệm vũ trụ quan của cộng đồng.

Trò kéo co, phổ biến trong các hội làng quanh khu vực Đền Hùng, được nhiều nhà nghiên cứu xem là dấu tích của nghi lễ cầu mưa cổ xưa. Sợi dây kéo không đơn thuần là công cụ thi đấu mà tượng trưng cho trục nối trời - đất, âm - dương. Hai đội giằng co tạo nên thế cân bằng động, phản ánh khát vọng hài hòa giữa con người và tự nhiên. Tương tự, trò chơi ném còn xuất hiện trong một số lễ hội vùng ven Việt Trì, mang đậm yếu tố phồn thực. Quả còn được khâu bằng vải, bên trong nhồi hạt giống, khi được ném qua vòng tròn treo cao tượng trưng cho hành trình của mầm sống, cho ước vọng sinh sôi nảy nở, mùa màng bội thu. Những yếu tố này cho thấy trò chơi dân gian ban đầu gắn chặt với đời sống tín ngưỡng và sản xuất nông nghiệp, mang tính thiêng nhiều hơn tính giải trí.

Lễ rước kiệu trong Lễ hội đền Hùng. Ảnh sưu tầm

Bên cạnh đó, các trò chơi như đẩy gậy, đánh đu, chọi gà hay cướp phết còn phản ánh tinh thần thượng võ và nhu cầu rèn luyện thể chất của cộng đồng. Trong xã hội xưa, trai tráng trong làng phải sẵn sàng bảo vệ xóm làng trước thiên tai và ngoại xâm. Vì vậy, những cuộc thi sức mạnh, sự dẻo dai và khéo léo được tổ chức trong lễ hội không chỉ để vui chơi mà còn nhằm tuyển chọn, khích lệ thanh niên rèn luyện. Ở một số làng thuộc Phú Thọ, trò cướp phết còn gắn với truyền thuyết thời Hùng Vương, trong đó quả phết tượng trưng cho linh vật hoặc mặt trời – biểu trưng của nguồn sống.

Cùng với sự hoàn thiện của thiết chế làng xã, trò chơi dân gian dần được định hình rõ hơn trong cấu trúc lễ hội. Phần “lễ” với nghi thức tế thần, rước kiệu, dâng hương diễn ra trang trọng; sau đó là phần “hội” - không gian để dân làng tham gia các hoạt động thi tài, giao lưu. Trong không gian văn hóa tại các đình làng, đây không chỉ là nơi thờ Thành hoàng làng mà còn là trung tâm tổ chức các trò chơi vào dịp Xuân. Tính cộng đồng được thể hiện rõ khi mọi tầng lớp trong làng đều có vai trò nhất định: Người cao tuổi làm chủ tế, thanh niên thi đấu, phụ nữ chuẩn bị lễ vật, trẻ em tham gia các trò chơi nhẹ nhàng như ô ăn quan, bịt mắt bắt dê. Chính cấu trúc này đã giúp trò chơi dân gian tồn tại bền bỉ qua nhiều thế kỷ.

Cứ mỗi độ tháng Ba âm lịch, người dân trên mọi miền Tổ quốc lại hướng về lễ hội đền Hùng (diễn ra từ mùng 8 - 11/3 âm lịch), trong đó chính hội là vào ngày mùng 10 tháng 3. Giỗ Tổ Hùng Vương lâu nay đã trở thành Quốc lễ của dân tộc ta, thu hút đông đảo đồng bào và du khách quốc tế tham dự. Truyền thuyết kể lại rằng, Kinh Dương Vương sinh ra một người con trai tên là Lạc Long Quân. Lạc Long Quân lấy Âu Cơ xinh đẹp và sinh ra bọc trăm trứng, nở ra trăm người con. Sau này, năm mươi người con theo mẹ lên núi, năm mươi người con theo cha xuống biển. Con trưởng Hùng Vương được Lạc Long Quân phong làm vua, đóng đô ở Phong Châu, đặt quốc hiệu là Văn Lang. 18 đời Vua Hùng đã có công dựng nước và xây dựng nền tảng cho đất nước Việt Nam. Để ghi nhớ công khai thiên lập địa của các Vua Hùng, vua Lê Thánh Tông và vua Lê Kính Tông đã đóng dấu kiểm tại đền Hùng, chọn ngày 11 - 12 tháng 3 âm lịch là ngày hội Đền Hùng (ngày Giỗ Tổ Hùng Vương). Đến triều nhà Nguyễn, năm Khải Định thứ 2, ngày 10 tháng 3 âm lịch được chọn làm ngày tưởng nhớ các vua Hùng và nhắc nhở về truyền thống biết ơn nguồn cội.

Lễ hội đền Hùng là Quốc lễ của dân tộc ta, vì vậy các nghi lễ được diễn ra trang trọng với các nghi thức truyền thống trong không khí trang nghiêm. Lễ vật dâng tiến gồm bánh chưng, bánh dày, bò, dê, lợn. Khi tiếng nhạc cất lên là lúc vị chủ tế sẽ đọc lời nguyện để báo công và cầu phước. Những đoàn kiệu hoa và ô lọng rực rỡ sắc màu, cỗ kiệu lộng lẫy được sơn son thiếp vàng cùng từng đoàn rước gồm các nam thanh nữ tú khiến khung cảnh lễ hội thêm phần náo nhiệt. Nếu nghi thức dâng hương, rước kiệu và tế lễ thể hiện lòng thành kính tri ân các Vua Hùng, thì hệ thống trò chơi dân gian được tổ chức trong khuôn viên lễ hội và các khu vực phụ cận lại chính là phương diện sống động tái hiện đời sống văn hóa truyền thống của cư dân nông nghiệp lúa nước. Các trò chơi này không xuất hiện rời rạc mà được tổ chức có chủ đích, gắn với từng không gian, từng thời điểm trong tuần lễ hội, góp phần tạo nên nhịp điệu vừa trang trọng vừa sôi nổi cho ngày Quốc lễ.Trong ngày hội, người dân và du khách sẽ tham gia các hoạt động náo nhiệt, đậm chất văn hóa dân gian, tiêu biểu như thi hát Xoan, hát ca trù và các trò chơi như: Ném còn, đánh đu, đi cà kheo, bịt mắt đập niêu... Đi cà kheo với đôi chân tre cao quá đầu người đòi hỏi người chơi phải giữ thăng bằng và khả năng phối hợp nhịp nhàng; trong khi bịt mắt đập niêu lại thiên về yếu tố vui nhộn, tạo tiếng cười sảng khoái cho đám đông. Dù mang tính giải trí rõ nét, các trò chơi vẫn phản ánh kỹ năng lao động và sinh hoạt của cư dân xưa, khi con người phải thích nghi với địa hình trung du, sông suối, bãi bồi.

Trò chơi dân gian đi cà kheo trong lễ hội đền Hùng. Ảnh sưu tầm

Bên cạnh các hoạt động mang tính quần chúng, lễ hội đền Hùng còn tổ chức đấu vật truyền thống. Các đô vật thi đấu trên sới đất hoặc sới cát, thực hiện những miếng đánh kỹ thuật như ghì, khóa, bốc, quật trong sự cổ vũ nồng nhiệt của khán giả. Đấu vật trong lễ hội Đền Hùng không mang tính chuyên nghiệp hóa cao như thi đấu thể thao hiện đại, mà thiên về biểu diễn sức mạnh và tinh thần thượng võ. Thông qua đó nhằm biểu dương, tôn vinh truyền thống rèn luyện thể lực, ý chí và lòng quả cảm của dân tộc ta được hun đúc từ thời Hùng Vương.

Không dừng lại ở các trò chơi vận động, phần hội còn bao gồm các cuộc thi gắn với văn hóa ẩm thực và trí tuệ như thi gói bánh chưng, bánh dày, thi nấu cơm, cờ người. Thi gói bánh chưng, bánh dày không chỉ là hoạt động tranh tài khéo léo mà còn trực tiếp gợi nhắc truyền thuyết Lang Liêu -câu chuyện gắn bó mật thiết với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Việc tái hiện quy trình chọn lá, vo gạo, gói bánh trong khuôn khổ lễ hội giúp người tham gia, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu sâu hơn về ý nghĩa biểu tượng của hai loại bánh trong văn hóa Việt. Trong khi đó, cờ người - với bàn cờ dựng ngoài trời và quân cờ là người thật lại đề cao tư duy chiến lược và tinh thần phối hợp, thể hiện chiều sâu trí tuệ của văn hóa dân gian. Việc duy trì hệ thống trò chơi dân gian một cách bài bản, đúng với tinh thần truyền thống trong dịp Quốc lễ hiện nay càng có ý nghĩa quan trọng. Đó không chỉ là bảo tồn một hình thức sinh hoạt văn hóa, mà còn là cách để ký ức cộng đồng và tinh thần “Uống nước nhớ nguồn” tiếp tục được nuôi dưỡng qua từng mùa lễ hội.

Trò chơi dân gian thi gói bánh dày trong lễ hội đền Hùng. Ảnh: Sưu tầm

Chùa Tích Sơn (Tích Sơn cổ tự) tọa lạc tại phường Vĩnh Yên, tỉnh Phú Thọ là ngôi chùa thiêng có kiến trúc độc đáo, một di tích lịch sử - văn hóa có giá trị đặc biệt, phản ánh tiến trình phát triển của Phật giáo và đời sống cộng đồng qua nhiều thế kỷ. Theo các tư liệu lịch sử và dấu tích kiến trúc còn lại, chùa được khởi dựng vào khoảng cuối thời nhà Lý (thế kỷ XI-XII). Trước đây, chùa vốn tọa lạc ở đỉnh đồi hình bát úp như cộm mai con rùa khổng lồ bên Đầm Vạc (nay là Nhà lưu niệm Bác Hồ). Trải qua nhiều biến động của lịch sử, chùa đã di dời về vị trí hiện nay và được trùng tu, tôn tạo nhiều lần. Năm 1992, chùa Tích Sơn được công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia, khẳng định vị thế của di tích trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam.

Về phương diện kiến trúc, chùa Tích Sơn mang đậm phong cách kiến trúc truyền thống với bố cục hài hòa, cân đối. Tổng thể công trình được tổ chức theo kiểu “nội công ngoại quốc”, phổ biến trong kiến trúc Phật giáo Việt Nam, tạo nên sự liên kết chặt chẽ giữa các hạng mục như tam quan, gác chuông, tiền đường, chính điện và nhà Tổ. Chính điện được xây dựng theo hình chữ Đinh, với hệ thống cột gỗ lớn, kết cấu vững chãi, mái lợp ngói truyền thống, các đầu đao cong mềm mại. Nghệ thuật chạm khắc trên các cấu kiện gỗ thể hiện sự tinh tế qua các đề tài long, ly, quy, phượng và hoa lá cách điệu, phản ánh tư duy thẩm mỹ và tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Trò chơi bịt mắt đánh trống trong lễ hội truyền thống tại chùa Tích Sơn, phường Vĩnh Yên

Không chỉ mang giá trị về kiến trúc và lịch sử, chùa Tích Sơn còn là không gian văn hóa tâm linh sống động. Người dân địa phương thường đến chùa vào các ngày rằm, mùng một, dịp đầu Xuân năm mới để dâng hương, cầu bình an, sức khỏe và may mắn. Đặc sắc nhất trong đời sống văn hóa của chùa là lễ hội truyền thống được tổ chức vào ngày 10 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Lễ hội chùa Tích Sơn là dịp để nhân dân tưởng nhớ công đức tổ tiên, cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và một năm mới thịnh vượng. Phần lễ được tiến hành trang nghiêm với các nghi thức dâng hương, thỉnh chuông, tụng kinh và rước lễ. Phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa dân gian, trò chơi truyền thống và giao lưu văn nghệ, tạo nên không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng. Các trò chơi dân gian như bắt chạch trong chum, bịt mắt đánh trống và kéo co... là những hoạt động tiêu biểu, góp phần tạo nên sắc thái riêng của phần hội. Đây không chỉ là hình thức vui chơi đầu xuân mà còn là sự tái hiện sinh động đời sống lao động, tư duy biểu tượng và tinh thần cộng đồng của cư dân vùng trung du Bắc Bộ.

Trò chơi kéo co tại lễ hội chùa Tích Sơn, phường Vĩnh Yên

Khi diễn ra trò bắt chạch trong chum, sẽ có một chiếc chum lớn được đổ đầy nước, bên trong thả những con chạch trơn tuột. Người chơi phải dùng tay không để bắt chạch trong điều kiện bề mặt chum trơn và chứa nước khiến việc di chuyển trở nên khó khăn. Tiếng reo hò, cổ vũ vang lên mỗi khi người chơi loay hoay vì chạch tuột khỏi tay tạo nên bầu không khí rộn ràng, hào hứng. Tuy mang tính giải trí cao, trò chơi này phản ánh rõ nét kinh nghiệm và kỹ năng lao động của cư dân nông nghiệp vùng sông nước, nơi việc bắt cá, bắt chạch vốn quen thuộc trong đời sống thường nhật. Đồng thời, hình ảnh “bắt chạch” còn hàm ý thử thách sự khéo léo, kiên nhẫn và nhanh nhạy, đây những phẩm chất cần thiết trong lao động sản xuất.

Bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa

Nhìn từ góc độ văn hóa đương đại, các trò chơi dân gian trong lễ hội Phú Thọ đang thực hiện nhiều chức năng xã hội quan trọng. Thứ nhất, đó là chức năng cố kết cộng đồng. Trong bối cảnh đô thị hóa và di cư lao động gia tăng, lễ hội trở thành dịp hiếm hoi để người dân trở về quê hương, gặp gỡ và tham gia sinh hoạt chung. Những cuộc kéo co hay thi đẩy gậy tạo nên sự tương tác trực tiếp, xóa nhòa khoảng cách thế hệ. Thứ hai, trò chơi dân gian đóng vai trò giáo dục truyền thống. Thông qua việc tham gia và chứng kiến các hoạt động này, thế hệ trẻ được tiếp cận với lịch sử, tín ngưỡng và phong tục tập quán của quê hương một cách sinh động. Thứ ba, đây còn là nguồn lực phát triển du lịch văn hóa. Hình ảnh lễ hội Đền Hùng, hội Xuân Tây Thiên hay các hội làng trên toàn tỉnh với không gian văn hóa, giải trí đặc sắc góp phần xây dựng thương hiệu du lịch Phú Thọ gắn với cội nguồn dân tộc.

Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị tích cực, thực trạng tổ chức và duy trì trò chơi dân gian trong lễ hội hiện nay cũng đặt ra nhiều vấn đề đáng suy ngẫm. Trước hết là xu hướng thương mại hóa và sân khấu hóa. Một số trò chơi có yếu tố cạnh tranh cao như cướp phết thường xuyên xảy ra tình trạng chen lấn, xô đẩy, thậm chí gây mất an toàn. Khi tâm lý “giành bằng được” lấn át ý nghĩa biểu tượng, trò chơi dễ bị biến tướng, gây phản cảm trong dư luận. Trước thực tế đó, chính quyền địa phương đã phải điều chỉnh quy mô tổ chức, tăng cường quản lý, thậm chí thay đổi hình thức thi đấu để đảm bảo an toàn và giữ gìn hình ảnh lễ hội.

Bên cạnh đó, nguy cơ mai một trò chơi dân gian đang dần xuất hiện trong đời sống xã hội. Nhiều thanh thiếu niên ngày nay quen với các hình thức giải trí hiện đại, ít quan tâm đến trò chơi truyền thống. Nếu không có cơ chế truyền dạy và khuyến khích phù hợp, khoảng cách thế hệ có thể khiến một số trò chơi dần vắng bóng. Bên cạnh đó, quá trình đô thị hóa làm thu hẹp không gian tổ chức hội làng, ảnh hưởng trực tiếp đến việc duy trì các hoạt động ngoài trời quy mô lớn.

Trước những thách thức ấy, việc bảo tồn và phát huy trò chơi dân gian trong lễ hội ở Phú Thọ cần được nhìn nhận như một chiến lược văn hóa dài hạn. Trước hết, cần đẩy mạnh công tác sưu tầm, tư liệu hóa luật chơi, nghi thức và câu chuyện liên quan, coi đây là cơ sở khoa học cho việc phục dựng. Vai trò của các nghệ nhân cao tuổi - những “kho tư liệu sống” cần được phát huy thông qua việc truyền dạy cho thế hệ trẻ. Đồng thời, nên đưa trò chơi dân gian vào chương trình ngoại khóa trong trường học, tạo điều kiện để học sinh tiếp cận và thực hành thường xuyên chứ không chỉ trong dịp lễ hội.

Bên cạnh đó, việc tổ chức lễ hội cần bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Phát triển du lịch là xu thế tất yếu, nhưng không thể đánh đổi bằng việc làm mất đi tính cộng đồng và ý nghĩa biểu tượng của trò chơi. Công tác quản lý phải chú trọng an toàn, văn minh, đồng thời tôn trọng cấu trúc truyền thống của phần hội. Sự tham gia chủ động của cộng đồng địa phương là yếu tố then chốt để trò chơi dân gian tiếp tục sống trong đời sống đương đại.

Trò chơi dân gian trong lễ hội truyền thống ở Phú Thọ không chỉ là hình thức vui chơi giải trí mà là di sản văn hóa phi vật thể quý giá. Chúng phản ánh lịch sử hình thành cộng đồng, quan niệm về vũ trụ, về con người và tự nhiên; đồng thời thể hiện tinh thần đoàn kết, sáng tạo của cư dân đất Tổ. Trong tiếng trống hội vang lên từ không gian các di tích văn hóa - lịch sử cộng đồng của tỉnh Phú Thọ, mạch nguồn văn hóa dân tộc vẫn đang được tiếp nối. Bảo tồn và phát huy những giá trị ấy chính là góp phần giữ gìn bản sắc Việt Nam trong tiến trình hội nhập và phát triển bền vững.

Q.H

Quỳnh Hương