Phụ nữ làm lãnh đạo trong khoa học không nên được nhìn nhận là 'ngoại lệ'

Rào cản khi phụ nữ làm khoa học

Theo TS Jayshree Seth (TS Seth), mặc dù đã có nhiều chuyển biến tích cực, chặng đường để nữ giới bước chân và thăng tiến trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM) vẫn đầy rẫy những rào cản vô hình. Thách thức hiển hiện đầu tiên là sự thiếu hụt số lượng nữ giới hoạt động trong lĩnh vực STEM. Sự mất cân bằng này tạo thành vòng luẩn quẩn khi khắc sâu các định kiến với phụ nữ: "một nhà khoa học trông như thế nào" hay "ai phù hợp với ngành kỹ thuật"… Theo TS Seth, sự thiếu vắng các hình mẫu nữ giới thành công khiến nhiều cô gái và phụ nữ tự ti, tự vấn liệu họ có thuộc về lĩnh vực này hay không.

Thêm vào đó, phụ nữ còn phải chật vật vượt qua những rào cản mang tính hệ thống, bao gồm sự cô đơn, phân biệt đối xử và thành kiến ngầm khi làm việc trong những môi trường vốn dĩ được thiết kế chủ yếu cho nam giới.

Do đó, theo TS Seth, cần có một sự thay đổi mang tính hệ thống với "hệ sinh thái" giáo dục, khích lệ và trao quyền để phụ nữ không chỉ bước vào STEM mà còn tiến xa tới những vị trí có quyền ra quyết định.

TS Jayshree Seth tham dự và trình bày tại chuỗi tọa đàm "Khoa học vì cuộc sống" do VinFuture tổ chức tháng 12/2025.

Từ bài học bản thân tới quyết tâm thay đổi thái độ với STEM của phái nữ

Chia sẻ về trải nghiệm bản thân khi tới với STEM, TS Seth cho biết: “Tôi ban đầu không thấy sự liên kết giữa những điều tôi quan tâm với các lĩnh vực STEM. Tuy nhiên, cuối cùng tôi vẫn đi theo con đường này vì bố mẹ và tôi rất may mắn khi được làm việc tại 3M. Văn hóa trao quyền, sự nhấn mạnh vào hợp tác và mục tiêu cải thiện cuộc sống thực sự rất phù hợp với tôi. Từ một đứa trẻ ban đầu nghĩ rằng mình không phải là người có năng khiếu khoa học, hiện tại tôi đang ở cấp bậc cao nhất mà một nhà khoa học có thể đạt được tại 3M”.

Những thành công của bản thân đã khiến bà đặt ra hàng loạt câu hỏi: có bao nhiêu sinh viên, bao nhiêu nhà khoa học, bao nhiêu ý tưởng, bao nhiêu sự đổi mới, bao nhiêu nhà lãnh đạo… mà chúng ta đang bỏ lỡ vì cách giảng dạy, cách đào tạo, cách theo dõi... Chúng ta định hình và thậm chí nói về STEM như thế nào?

Những trăn trở này được bà đúc kết bằng việc thay đổi cách nhìn nhận về STEM tới công chúng, đặc biệt là nữ giới.

“Trách nhiệm của chúng ta là đưa điều đó đến với công chúng”, TS Seth nói thêm.

Để đưa khoa học tới công chúng, đặc biệt là phái nữ, TS Seth chủ trương tái định nghĩa STEM. STEM, theo bà, không phải là các bộ môn hàn lâm trừu tượng gồm Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật và Toán học, mà là năng lực cốt lõi của con người: Kỹ năng (Skills), Tài năng (Talents), Chuyên môn (Expertise) và Tư duy (Mindset). Và khi được bổ sung thêm yếu tố Thái độ (Attitude), STEM sẽ trở thành một động cơ STEAM tràn đầy sức mạnh.

“Chúng tôi muốn bình thường hóa sự tham gia mạnh mẽ của phụ nữ trong các lĩnh vực STEM”, bà chia sẻ.

Tư duy đổi mới đó được bà thể hiện trong bộ ba cuốn sách "Heart of Science". Trong đó, bà mô tả một “hệ sinh thái” gồm nhiều yếu tố bắt đầu bằng chữ “E”: Exposure (tiếp xúc), Encouragement (khích lệ), Education (giáo dục), Economics (kinh tế), Empowerment (trao quyền), Empathy (thấu cảm) và Ethics (đạo đức). Đây là những yếu tố, theo bà, có thể ảnh hưởng sâu sắc đến hành trình của một người, trong đó có nữ giới, trong STEM, từ những năm đầu đời tới khi lựa chọn nghề nghiệp.

Chẳng hạn, việc tiếp xúc sớm với khoa học giúp trẻ em - trong đó có trẻ em gái - nhận thức được rằng STEM không phải là lĩnh vực xa vời, mà gắn với các vấn đề thực tiễn vô cùng đa dạng. Đây là nơi các bé gái có thể tìm thấy mối quan tâm của mình.

Cùng với đó, việc xây dựng môi trường và văn hóa làm việc - nơi các bé gái và phụ nữ trẻ được hỗ trợ, được cố vấn và được bảo trợ, không chỉ được “mời tham gia” mà còn được cân nhắc cho các vị trí lãnh đạo - sẽ khích lệ sự tham gia, hưởng ứng mạnh mẽ của phái nữ.

Cuối cùng, việc tạo nền tảng và quyền hạn để đứng ra dẫn dắt, được cân nhắc cho các vị trí lãnh đạo chứ không chỉ “được mời tham gia” sẽ tạo cho họ sự tự tin dám khẳng định mình.

Hành trình bền bỉ đem khoa học phụng sự nhân loại của TS Seth có sự cộng hưởng sâu sắc với tinh thần của Giải thưởng VinFuture. Theo bà, giải thưởng không chỉ đánh giá sự xuất sắc qua những đột phá học thuật, mà còn tìm kiếm những công trình thực sự mang lại đổi thay tích cực, hữu hình cho đời sống con người.

Việc VinFuture - một giải thưởng khoa học toàn cầu xuất phát từ Việt Nam - thiết kế riêng một hạng mục Giải Đặc biệt dành cho nhà khoa học nữ đóng vai trò như một chất xúc tác giải quyết triệt để rào cản hệ thống. Theo TS Seth, hạng mục này cùng lúc tạo ra nhiều tác động: Đưa những đóng góp xuất sắc của phụ nữ ra ánh sáng trên sân khấu toàn cầu, xây dựng hình mẫu truyền cảm hứng và gửi đi thông điệp mạnh mẽ rằng sự hiện diện của nữ lãnh đạo trong khoa học phải là sự kỳ vọng, chứ không phải là điều "ngoại lệ" hay "bất ngờ".

Nhân dịp Quốc tế Phụ nữ 8/3, TS Seth đã gửi gắm những lời nhắn nhủ đầy nhiệt huyết tới phụ nữ Việt Nam và trên toàn thế giới đang hoạt động trong lĩnh vực STEM: "Hãy mạnh dạn theo đuổi đam mê và kiên trì với con đường đã chọn. Thế giới này còn rất nhiều vấn đề đang chờ được giải quyết, nhiều thách thức đang cần ý tưởng mới mẻ".

Bà kêu gọi phái nữ dũng cảm mang chính bản sắc, sự thấu cảm và những mối quan tâm nhân văn của mình vào nghiên cứu kỹ thuật để tạo ra những thay đổi mang tính hệ thống. Bằng nỗ lực và tài năng của mình, phụ nữ hoàn toàn có thể thách thức những cấu trúc cũ kỹ, tháo gỡ khuôn mẫu và phá vỡ mọi định kiến về việc ai mới là người xuất sắc trong không gian của khoa học.

Hiền Thảo