Phú Cát ngân vang tiếng cồng chiêng

Từ tiếng chiêng của bản làng

Với người Mường, cồng chiêng không đơn thuần là nhạc cụ. Tiếng chiêng gắn với phong tục, lễ nghi, ngày hội và sinh hoạt cộng đồng, mỗi nhịp chiêng là một phần ký ức được trao truyền qua nhiều thế hệ. Nghệ thuật cồng chiêng của đồng bào Mường ở xã Phú Cát là một giá trị văn hóa truyền thống đang được địa phương bảo tồn, phát huy. Trong các buổi sinh hoạt của Câu lạc bộ cồng chiêng xã Phú Cát, những chiếc chiêng được lau sạch, xếp ngay ngắn, người lớn tuổi hướng dẫn cách cầm, cách gõ, thành viên trẻ chăm chú lắng nghe, thực hành từng nhịp. Không khí tập luyện giản dị nhưng cho thấy một điều quan trọng: di sản chỉ có thể sống khi có người thực hành. Chủ nhiệm Câu lạc bộ cồng chiêng xã Phú Cát Nguyễn Thị Chanh chia sẻ, bà tham gia CLB từ năm 2003. Hiện nay CLB có gần 70 thành viên, duy trì tập luyện, biểu diễn tại các sự kiện văn hóa của địa phương và truyền dạy cho thế hệ trẻ. Muốn giữ được tiếng cồng chiêng thì phải để người trẻ được nghe, được nhìn và trực tiếp thực hành. Vì thế, CLB cố gắng truyền lại từ những điều cơ bản nhất, từ cách cầm chiêng, cách tạo âm thanh đến nhịp điệu và ý nghĩa của từng tiết mục.

Người Mường ở xã Phú Cát rất tự hào khi văn hóa dân tộc được gìn giữ ngay trên địa bàn Thủ đô. Ảnh: Nguyễn Lộc

Theo bà Chanh, truyền dạy cồng chiêng không thể nóng vội, người mới học cần thời gian để cảm nhận âm thanh, phối hợp với cả đội và hiểu câu chuyện văn hóa phía sau mỗi bài chiêng. Nếu chỉ cất chiêng trong tủ hoặc đưa ra biểu diễn vào dịp lễ, hội, di sản dễ trở thành “hiện vật trưng bày”. Khi được thực hành thường xuyên và truyền từ người này sang người khác, tiếng chiêng mới tiếp tục có sức sống. Chị Hồng Nhung, một người Mường ở Phú Cát cho rằng, sức hấp dẫn của tiếng cồng chiêng nằm ở khả năng đánh thức tình cảm với quê hương, nguồn cội. Người Mường rất tự hào khi văn hóa dân tộc được gìn giữ ngay trên địa bàn Thủ đô và mong người trẻ không chỉ biết cồng chiêng qua biểu diễn mà thực sự hiểu nguồn gốc, ý nghĩa của nó. Khi người trẻ cảm nhận văn hóa truyền thống gần gũi và đáng tự hào, việc bảo tồn sẽ trở nên tự nhiên hơn.

Đưa di sản vào đời sống mới

Xã Phú Cát đang đứng trước những thay đổi mạnh mẽ. Địa bàn xã mới tiếp giáp Khu công nghệ cao Hòa Lạc, gần Đại lộ Thăng Long có điều kiện phát triển công nghiệp, dịch vụ, nông nghiệp công nghệ cao và du lịch. Trong quá trình đó, bài toán đặt ra không chỉ là giữ di sản mà còn tạo không gian để di sản tiếp tục phát triển. Phó Chủ tịch UBND xã Phú Cát Hoàng Quốc Cường cho biết, bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Mường là một trong những nội dung địa phương quan tâm. Theo ông, văn hóa vừa góp phần nâng cao đời sống tinh thần, vừa có thể trở thành nguồn lực cho du lịch và công nghiệp văn hóa. Phú Cát mới có không gian phát triển rộng hơn, đồng thời cũng hội tụ nhiều giá trị văn hóa của các địa phương trước khi sắp xếp. Trong đó, văn hóa Mường, đặc biệt là nghệ thuật cồng chiêng là giá trị cần được tiếp tục bảo tồn và phát huy. Quan điểm của xã là phát triển kinh tế phải gắn với gìn giữ bản sắc, để người dân vừa có đời sống vật chất tốt hơn, vừa có điều kiện duy trì những giá trị văn hóa của cộng đồng.

Buổi livestream Giới thiệu văn hóa Cồng chiêng Mường xã Phú Cát. Ảnh: Nguyễn Lộc.

Một hướng đi mới đang được địa phương thử nghiệm là đưa văn hóa truyền thống lên không gian số. Mới đây, UBND xã Phú Cát tổ chức livestream “Giới thiệu văn hóa Cồng chiêng Mường xã Phú Cát” trong Chiến dịch 100 ngày thực hiện các nhiệm vụ trọng tâm về chuyển đổi số. Chương trình thu hút hơn 1.000 lượt tiếp cận, giới thiệu nguồn gốc, ý nghĩa của cồng chiêng và câu chuyện gìn giữ, thực hành, truyền dạy qua nhiều thế hệ.

Việc lựa chọn cồng chiêng cho chương trình livestream đầu tiên cũng cho thấy một cách tiếp cận mới: chuyển đổi số không chỉ phục vụ quản lý, điều hành mà có thể trở thành phương tiện quảng bá bản sắc địa phương. Từ không gian sinh hoạt cộng đồng, tiếng chiêng được đưa lên môi trường số, tiếp cận thêm những người trẻ vốn quen với các nền tảng trực tuyến. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Phú Cát Hoàng Quốc Cường, thời gian tới địa phương tiếp tục quan tâm hoạt động của các câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ; tạo điều kiện để những người am hiểu văn hóa dân tộc truyền dạy cho thế hệ trẻ; đồng thời gắn bảo tồn văn hóa với các chương trình văn hóa, thể thao, du lịch và sự kiện cộng đồng.

Để việc bảo tồn có chiều sâu, vai trò của cộng đồng vẫn là yếu tố quyết định. Câu lạc bộ cần có không gian tập luyện, kinh phí hoạt động và cơ hội biểu diễn; người trẻ cần được tiếp cận văn hóa truyền thống bằng những phương thức gần gũi với đời sống hôm nay. Cồng chiêng cũng có thể trở thành một phần của các hoạt động trải nghiệm văn hóa, giáo dục địa phương và sản phẩm du lịch. Khi du khách đến Phú Cát không chỉ ngắm cảnh mà còn được nghe tiếng chiêng, tìm hiểu văn hóa Mường, thưởng thức ẩm thực và tham gia sinh hoạt cộng đồng, di sản sẽ có thêm không gian để tồn tại và phát triển.

Từ góc nhìn của người trẻ, chị Hồng Nhung (xã Phú Cát) cho rằng bảo tồn không đồng nghĩa với việc giữ văn hóa trong một không gian khép kín. Văn hóa muốn tồn tại thì phải được đưa vào cuộc sống. Người trẻ có thể sử dụng mạng xã hội để giới thiệu những nét đẹp của văn hóa Mường, ghi lại các buổi tập chiêng, những câu chuyện của các nghệ nhân, các lễ hội truyền thống. Nếu làm tốt, chính những phương tiện hiện đại lại trở thành cách để văn hóa truyền thống đến gần hơn với giới trẻ.

Còn với Chủ nhiệm Câu lạc bộ cồng chiêng Nguyễn Thị Chanh, điều bà mong muốn nhất là có thêm người trẻ tham gia. “Chúng tôi không mong các cháu học để trở thành nghệ nhân ngay. Chỉ cần các cháu biết yêu tiếng chiêng, hiểu văn hóa của dân tộc mình và sẵn sàng tham gia cùng cộng đồng là đã có thêm một người giữ lửa”, bà Chanh nói.

Tiếng cồng chiêng vì thế không chỉ là âm thanh của quá khứ. Trong những buổi tập, ngày hội và sinh hoạt cộng đồng hôm nay, từng nhịp chiêng vẫn được trao truyền. Phú Cát đang bước vào chặng đường phát triển mới với nhiều cơ hội về kinh tế, dịch vụ và du lịch. Trong hành trình ấy, tiếng cồng chiêng của người Mường có thể trở thành một dấu ấn riêng, góp phần làm nên diện mạo văn hóa đa dạng của vùng đất phía Tây Thủ đô. Giữ tiếng chiêng cũng là giữ ký ức cộng đồng, giữ sợi dây gắn kết các thế hệ và giữ một phần bản sắc Hà Nội hôm nay. Khi tiếng cồng chiêng vẫn ngân vang giữa đời sống hiện đại, di sản không chỉ được bảo tồn mà đang thực sự được tiếp nối.

Mai Thư