Phòng vệ thương mại trở thành 'lá chắn chiến lược' cho xuất khẩu bền vững

“Diện mạo mới” của các biện pháp phòng vệ từ Washington

Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) Lương Hoàng Thái nhận định, Việt Nam hiện nay đã xác lập vị thế là một trong những đối tác xuất khẩu hàng đầu vào thị trường Hoa Kỳ. Tuy nhiên, điểm sáng của việc mở rộng thị phần luôn đi kèm với những thách thức mang tính hệ thống khi khung pháp lý về phòng vệ thương mại của nước này vốn đã phức tạp, nay lại càng trở nên nghiêm ngặt hơn.

Theo phân tích của Cục trưởng Lương Hoàng Thái, Hoa Kỳ không chỉ dừng lại ở việc áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại truyền thống mà còn đang tiên phong triển khai những hình thức điều tra mới, tiêu biểu là điều tra về trợ cấp xuyên quốc gia. Đây là một “vũ khí” pháp lý mới mà trước đây chưa từng được nhiều quốc gia sử dụng, đặt ra những tiêu chuẩn kiểm soát gắt gao đối với dòng vốn và các chính sách hỗ trợ sản xuất.

Chưa dừng lại ở đó, phạm vi áp dụng các công cụ điều tra theo Đạo luật Thương mại năm 1974 cũng đang được mở rộng một cách đáng lo ngại. Đặc biệt, biện pháp điều tra theo Mục 232 với lý do an ninh quốc gia vốn trước đây chỉ giới hạn trong các lĩnh vực công nghiệp nặng như thép hay nhôm, thì nay đã len lỏi sang cả những ngành hàng dân dụng như sản phẩm gỗ. Sự thay đổi này cho thấy mức độ đa dạng và tính khó dự báo trong chính sách bảo hộ của Hoa Kỳ đang ở mức cao nhất từ trước đến nay.

Gần đây, Hoa Kỳ tiếp tục triển khai các cuộc điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974. Đây là hình thức điều tra có phạm vi rất rộng, xem xét nhiều khía cạnh của nền kinh tế. "Hiện, Cục Phòng vệ thương mại đã phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, hiệp hội và doanh nghiệp để xử lý vụ việc điều tra theo Mục 301 của Hoa Kỳ - một nhiệm vụ trọng tâm, có tính chất phức tạp và tác động lớn đến hoạt động xuất khẩu của Việt Nam", Cục trưởng Lương Hoàng Thái thông tin.

Đồng quan điểm về tính chất khốc liệt của thị trường, ông Đỗ Ngọc Hưng, Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ cho biết, các vụ việc phòng vệ thương mại do Hoa Kỳ khởi xướng đối với Việt Nam có phạm vi tương đối rộng. Các cuộc điều tra này không phân biệt quy mô, trải dài từ các nhóm hàng nông sản đến công nghiệp chế biến, từ các mặt hàng chủ lực có kim ngạch tỷ USD đến cả những sản phẩm thuộc thị trường ngách.

Ngành gỗ và sản phẩm gỗ đang nổi lên như một “điểm nóng” chịu áp lực điều tra phòng vệ thương mại mạnh mẽ nhất. Ảnh: Công Tú

Trong bức tranh đó, ngành gỗ và sản phẩm gỗ đang nổi lên như một “điểm nóng” chịu áp lực điều tra mạnh mẽ nhất. Điều này xuất phát từ thực tế kim ngạch xuất khẩu gỗ của Việt Nam sang Hoa Kỳ tăng trưởng quá nhanh, khiến thị phần ngày càng mở rộng và lọt vào tầm ngắm của chủ nghĩa bảo hộ tại đây.

“Hiện các sản phẩm như gỗ dán, tủ gỗ, gỗ dán cứng và gỗ trang trí của Việt Nam gần như đã phải đối mặt với “đầy đủ bộ công cụ” phòng vệ thương mại của Hoa Kỳ. Danh mục này bao gồm điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp và đặc biệt là chống lẩn tránh thuế.

Các vụ việc chống lẩn tránh thuế đang có xu hướng trở nên phức tạp hơn khi phía Hoa Kỳ tăng cường rà soát chặt chẽ nguồn gốc nguyên liệu, chi tiết quy trình sản xuất, tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa và cả khả năng chuyển tải bất hợp pháp từ nước thứ ba”, ông Đỗ Ngọc Hưng thông tin.

Một cảnh báo quan trọng khác từ Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ là sự thay đổi trong tư duy điều tra của nước này. Xu hướng điều tra trong giai đoạn mới sẽ không còn bó hẹp trong các yếu tố kinh tế thuần túy như giá bán hay trợ cấp chính phủ.

Thay vào đó, các nội dung liên quan đến chuỗi cung ứng bền vững và trách nhiệm xã hội đang được đưa lên bàn cân so sánh. Cụ thể, phía Hoa Kỳ sẽ rà soát kỹ về xuất xứ nguyên liệu, vấn đề lao động cưỡng bức, tiêu chuẩn phát thải carbon, tính minh bạch trong quản trị doanh nghiệp và khả năng truy xuất nguồn gốc toàn diện. Điều này đặt ra một “ngưỡng cửa” mới rất cao, yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu phải thay đổi toàn bộ hệ thống vận hành để thích ứng

Đưa phòng vệ thương mại thành cấu phần quan trọng trong chiến lược xuất khẩu

Trước những diễn biến phức tạp, ông Đỗ Ngọc Hưng đề xuất một lộ trình 6 bước để doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro và bảo vệ lợi ích chính đáng tại thị trường Hoa Kỳ.

Thứ nhất, đa dạng hóa thị trường, trong đó cần tránh tình trạng “bỏ trứng vào một giỏ” và hạn chế việc tăng trưởng quá nóng tại thị trường Hoa Kỳ trong thời gian ngắn, vì đây là yếu tố thường kích hoạt các vụ kiện.

Thứ hai, nâng cao năng lực pháp lý. Doanh nghiệp phải chủ động trang bị kiến thức về quy trình điều tra để tránh rơi vào thế bị động hoặc bị áp thuế cao do không hiểu quy định hoặc cung cấp thông tin sai chuẩn.

Thứ ba, số hóa hệ thống quản trị. Cần xây dựng hệ thống kế toán và lưu trữ dữ liệu hiện đại, minh bạch để sẵn sàng chứng minh nguồn gốc nguyên liệu và cung cấp dữ liệu ngay khi cơ quan điều tra yêu cầu

Thứ tư, hợp tác toàn diện. Kinh nghiệm thực tế cho thấy những doanh nghiệp chủ động hợp tác nghiêm túc với cơ quan điều tra Hoa Kỳ thường nhận được mức thuế thấp hơn đáng kể.

Thứ năm, xây dựng mạng lưới kết nối. Thiết lập mối quan hệ chặt chẽ với các nhà nhập khẩu, hiệp hội ngành hàng và hệ thống luật sư tại Hoa Kỳ để cập nhật chính sách và tranh thủ tiếng nói ủng hộ từ chính nội địa Hoa Kỳ.

Thứ sáu, tận dụng hệ thống cảnh báo sớm. Thường xuyên cập nhật thông tin từ Bộ Công Thương để đánh giá nguy cơ và chuẩn bị phương án ứng phó "từ sớm, từ xa".

Công tác phòng vệ thương mại cần phải được xem là một cấu phần quan trọng trong chiến lược xuất khẩu bền vững, thay vì chỉ là công cụ xử lý tranh chấp các vụ việc. Ảnh: Nguyên Long

Cục trưởng Lương Hoàng Thái cũng cho rằng, bên cạnh nỗ lực chủ động của cộng đồng doanh nghiệp, các cơ quan chức năng cũng đang tăng cường công tác cảnh báo sớm, theo dõi sát diễn biến thị trường, đồng thời hướng dẫn và hỗ trợ doanh nghiệp ở mức cao nhất.

“Mục tiêu là giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao khả năng thích ứng, chủ động chuẩn bị hồ sơ, dữ liệu cần thiết và từng bước ứng phó hiệu quả với các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng đa dạng và khắt khe từ các thị trường xuất khẩu lớn”, Cục trưởng Lương Hoàng Thái nhấn mạnh.

Ngoài ra, trong tiến trình hội nhập ngày càng sâu rộng, Tham tán thương mại Đỗ Ngọc Hưng cũng kiến nghị, công tác phòng vệ thương mại cần phải được xem là một cấu phần quan trọng trong chiến lược xuất khẩu bền vững, thay vì chỉ là công cụ xử lý tranh chấp các vụ việc.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, ông Hưng đề xuất: về phía cơ quan quản lý, nhiệm vụ trọng tâm là tiếp tục hoàn thiện hệ thống cảnh báo sớm và cơ sở dữ liệu quốc gia về phòng vệ thương mại. Đồng thời, cần hình thành một đội ngũ chuyên gia chuyên sâu, đủ bản lĩnh và trình độ để trực tiếp tham gia xử lý các vụ việc phức tạp tại các thị trường lớn như Hoa Kỳ.

Cuối cùng, hướng đi căn cơ cho hàng hóa Việt Nam là phải thúc đẩy chiến lược xuất khẩu theo hướng cân bằng và có giá trị gia tăng cao. Việc giảm dần mô hình tăng trưởng dựa trên mở rộng sản lượng và cạnh tranh bằng giá thấp sẽ giúp hàng hóa Việt Nam giảm nguy cơ bị kiện tụng, đồng thời hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số theo định hướng của Chính phủ trong kỷ nguyên mới.

Đối với công tác ứng phó các vụ việc phòng vệ thương mại do nước ngoài khởi xướng, tính đến hết tháng 5/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 321 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Riêng trong 5 tháng đầu năm 2026, phát sinh 21 vụ việc mới, gần bằng tổng số vụ việc phát sinh mới của năm 2025 (23 vụ).

Hoàng Hòa