Phòng chống thuốc lá lậu trong tình hình mới: Đề xuất tăng mạnh mức xử phạt, siết khâu bán lẻ

Tọa đàm tập trung làm rõ vấn đề nổi lên trong thực tiễn hiện nay: thuốc lá lậu không chỉ là câu chuyện của biên giới hay các tuyến vận chuyển lớn, mà đang bám rễ dai dẳng tại thị trường nội địa, đặc biệt ở khâu bán lẻ nhỏ lẻ - nơi quyết định đầu ra của hàng lậu và cũng là mắt xích cần được siết chặt bằng công cụ pháp lý đủ mạnh.

Toàn cảnh tọa đàm “Phòng, chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới”

Hoạt động buôn lậu thuốc lá cóxu hướng chuyển dịch sang các hình thức tinh vi hơn

Phát biểu tại Tọa đàm, Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân nhấn mạnh, phòng, chống thuốc lá lậu là vấn đề không mới nhưng ngày càng phức tạp, với nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với nền kinh tế, sức khỏe cộng đồng và cả trật tự, an toàn xã hội.

Thuốc lá lậu không chỉ gây thất thu ngân sách Nhà nước, làm méo mó môi trường cạnh tranh, mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ do không được kiểm soát về chất lượng. Đáng lo ngại hơn, hoạt động buôn lậu thuốc lá thường gắn với các đường dây tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh kinh tế và hiệu lực quản lý nhà nước.

Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân phát biểu.

Theo Đại tá Nguyễn Thanh Bình, việc nhận diện đúng thực trạng, phân tích nguyên nhân và đề xuất các giải pháp đồng bộ, khả thi là yêu cầu cấp thiết. Buổi tọa đàm được tổ chức với mong muốn tạo diễn đàn trao đổi thẳng thắn, đa chiều giữa các cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, chuyên gia và doanh nghiệp, qua đó góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống thuốc lá lậu trong thời gian tới.

Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh văn phòng Thường trực Ban chỉ đạo quốc gia phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cho biết, qua hơn 10 năm triển khai thực hiện Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá, tình trạng buôn lậu, vận chuyển, tàng trữ, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu cơ bản đã được kiểm soát và giảm rõ rệt.

Từ năm 2014 đến năm 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ và thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá cùng hơn 388 tấn lá thuốc lá. Đây là con số rất lớn, cho thấy sự nỗ lực không ngừng nghỉ của các lực lượng như Công an, hải quan, quản lý thị trường, bộ đội biên phòng.

Ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh văn phòng Thường trực Ban chỉ đạo quốc gia phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả

Tuy nhiên, những kết quả này mới chỉ phản ánh một phần của thực trạng. Trên thực tế, hoạt động buôn lậu thuốc lá vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp, với xu hướng chuyển dịch sang các hình thức tinh vi hơn, khó kiểm soát hơn. Điều này không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng và trật tự an toàn xã hội.

Theo ông Đặng Văn Dũng, nhu cầu tiêu dùng đối với thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng nhất là đối với thanh thiếu niên đang có xu hướng tăng cao. Mặt khác, lợi nhuận từ hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép qua biên giới các mặt hàng này cao hơn nhiều so với các hàng hóa thông thường khác. Do đó, trong thời gian tới, hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá và mua bán trái phép mặt hàng cấm là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng… tiếp tục gia tăng qua biên giới, đường biển, đường hàng không và trên môi trường thương mại điện tử.

“Ngoài ra, dự kiến theo lộ trình bắt đầu từ ngày 1/1/2027, mức thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá sẽ tăng 2.000 đồng/bao và đến năm 2031 sẽ lên tới 10.000 đồng/bao. Như vậy sẽ đẩy giá thành sản xuất thuốc lá trong nước lên cao, kéo theo xu hướng buôn lậu thuốc lá điếu vào Việt Nam gia tăng, gây áp lực lên các doanh nghiệp sản xuất thuốc lá trong nước”, ông Dũng nhìn nhận.

Ông nhấn mạnh, cần xác định công tác chống buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán, tàng trữ, sử dụng trái phép thuốc lá là công việc rất quan trọng, mang tính lâu dài; huy động sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, người đứng đầu cấp ủy các cấp, chính quyền địa phương, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, cộng đồng doanh nghiệp và người dân.

Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thông tin, tại Việt Nam, thuốc lá nhập lậu được xếp vào nhóm hàng cấm; pháp luật hiện hành áp dụng cơ chế “xử phạt kép”, gồm xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự.

Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI)

Tuy vậy, với hành vi buôn bán, tàng trữ, vận chuyển dưới 50 bao thuốc lá nhập lậu, mức phạt hành chính hiện nay chỉ từ 1 đến 3 triệu đồng; trong khi ngưỡng định lượng để có thể khởi tố hình sự là từ 1.500 bao trở lên, hoặc trong trường hợp có yếu tố tái phạm theo quy định pháp luật. Theo bà, mức phạt hiện hành của Việt Nam còn thấp nếu so với một số nước trong khu vực, dễ khiến đối tượng vi phạm coi tiền phạt như một loại “chi phí vận hành” của hoạt động kinh doanh bất hợp pháp.

Từ đó, bà Phan Minh Thủy đề xuất sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn hiện nay, trên nguyên tắc số tiền phạt phải cao hơn lợi nhuận kỳ vọng của lô hàng. Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế phạt lũy tiến đối với hành vi tái phạm, thậm chí cân nhắc chuyển sớm từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng, không phụ thuộc hoàn toàn vào ngưỡng số lượng như hiện nay.

Cầntiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng đồng bộ, thống nhất, rõ trách nhiệm

Theo ông Lê Đại Hải, Phó Cục trưởng Cục Pháp luật dân sự - kinh tế, Bộ Tư pháp, để hạn chế buôn lậu thuốc lá, xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực này là một trong các biện pháp.

Hiện nay, việc xử phạt vi phạm hành chính đối với buôn lậu thuốc lá đang được quy định tại Nghị định số 98/2020/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và được sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số Nghị định số 17/2022/NĐ-CP. Tuy nhiên, thực trạng buôn lậu thuốc lá trong thời gian qua ngày càng diễn biến phức tạp. Hệ thống pháp luật, trong đó có Nghị định số 98/2020/NĐ-CP và Nghị định số 17/2022/NĐ-CP đã bộc lộ những hạn chế, vướng mắc, bất cập.

Ông Lê Đại Hải, Phó Cục trưởng Cục Pháp luật dân sự - kinh tế, Bộ Tư pháp

Theo đó, 2 Nghị định có điểm bất hợp lý là dựa vào số lượng bao thuốc lá để phân biệt giữa xử lý hình sự và hành chính nên người buôn lậu chia nhỏ để vận chuyển nhiều chuyến khác nhau để bị xử lý vi phạm hành chính. Lực lượng chức năng khó chứng minh tính liên tục để cộng dồn số lượng. Bên cạnh đó, mức phạt tiền chưa tương xứng với lợi nhuận người buôn lậu thu được. Người buôn lậu bất chấp vì lợi nhuận do mức phạt chưa đủ tạo áp lực về kinh tế để chấm dứt hành vi buôn lậu.

Mặt khác, hành vi tàng trữ, vận chuyển thuê vẫn đang thiếu chế tài xử phạt. Muốn xử phạt cần chứng minh hàng nhập lậu, không hóa đơn chứng từ hợp pháp trong khi đó người buôn lậu tìm mọi cách hợp thức hóa hàng hóa các loại giấy tờ như quay vòng hóa đơn... Hoạt động thương mại điện tử bùng nổ mà thực tiễn đang thiếu các quy định đặc thù đối với hoạt động buôn bán qua sàn thương mại điện tử, kiểm soát được hàng buôn lậu.

Ông Lê Đại Hải kiến nghị, để xử lý một cách quyết liệt hành vi buôn lậu thuốc lá, cơ quan chức năng có thể xây dựng riêng một nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này, từ đó cá thể hóa hành vi vi phạm và cá thể hóa hình phạt. Ngoài ra, nếu không có tổ chức thi hành pháp luật trên thực tế thì việc răn đe rất khó dù có sửa đổi, bổ sung các nghị định.

Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam chia sẻ, ngoài buôn lậu thuốc lá điếu, điều đáng lo ngại hiện nay là sự len lỏi của thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Dù đã được đưa vào danh mục hàng cấm và chính thức bị cấm từ ngày 1/1/2025, nhưng đến nay thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vẫn đang âm thầm len lỏi trong đời sống, đặc biệt là giới trẻ với nhiều hệ lụy khôn lường đến sức khỏe. Ông Nhân cho rằng, các sản phẩm này vẫn được buôn lậu và bán tràn lan, nhắm trực tiếp vào giới trẻ, học sinh, sinh viên thông qua các nền tảng mạng xã hội.

Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam

“Thuốc lá lậu có lợi thế bất hợp pháp về giá do trốn thuế, không chịu các chi phí tuân thủ pháp luật, không kiểm soát chất lượng và không in cảnh báo sức khỏe theo quy định. Đây là hình thức cạnh tranh không lành mạnh, tạo sức ép rất lớn lên các doanh nghiệp làm ăn chân chính, đồng thời tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng đối với sức khỏe người tiêu dùng”, ông Nhân nói.

Ông Nguyễn Chí Nhân kiến nghị cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng đồng bộ, thống nhất, rõ trách nhiệm và đủ sức răn đe. Tiếp tục mở các chuyên án tại các tuyến, địa bàn trọng điểm; triệt phá tận gốc các đường dây buôn lậu xuyên quốc gia từ khu vực biên giới, không để hàng lậu tập kết, phân tán vào nội địa. Xử lý hình sự thật nghiêm minh các đối tượng cầm đầu để răn đe, đặc biệt với hành vi tái phạm cần xem xét xử lý hình sự. Đẩy mạnh đấu tranh với hoạt động mua bán thuốc lá trái phép trên không gian mạng cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để rà soát, xử lý tận gốc các tài khoản, hội nhóm và gỡ bỏ các tài khoản vi phạm.

Đặc biệt, ông kiến nghị giám sát chặt chẽ khâu bán lẻ, bởi nếu các điểm bán không dám bày bán, không dám kinh doanh hàng lậu vì chế tài nghiêm khắc, thì đầu ra của hàng lậu sẽ bị chặn lại.

Đề xuất tăng mạnh mức xử phạt, đưa chính sách mới vào thực thi sớm

Dẫn số liệu của Bộ Tài chính, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho biết thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, ngành sản xuất thuốc lá hợp pháp trong nước bị thu hẹp thị trường, giảm doanh thu và giảm khả năng cạnh tranh. Theo bà, mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1 đến 3 triệu đồng, tương đương khoảng 30.000 đồng/bao trong một số trường hợp, là quá thấp và chưa đủ sức răn đe.

Bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam

Từ thực tiễn đó, bà Lê Thị Duyên Hải kiến nghị cần nhanh chóng sửa đổi Nghị định 98/2020/NĐ-CP và ban hành mức xử phạt cao hơn, trong đó mức khởi điểm tối thiểu nên gấp 10 lần mức hiện tại, để các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên. Bà cũng nhấn mạnh chính sách mới cần có hiệu lực sớm ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1/1/2027.

Đồng quan điểm, ông Lê Đức Tuấn, Phó Trưởng phòng Tham mưu nghiệp vụ, Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan cũng cho rằng cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu và đưa vào thực thi sớm ngay trong năm nay, trước khi chính sách tăng thuế thuốc lá có hiệu lực từ đầu năm 2027. Theo ông, đây là biện pháp tác động trực tiếp đến hành vi người bán, từ đó giảm đáng kể nguồn cung thuốc lá lậu trên thị trường nội địa.

Ông Nguyễn Đức Lê, Phó Trưởng phòng Nghiệp vụ Quản lý thị trường, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công thương kiến nghị tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, đảm bảo đồng bộ giữa Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá với các Luật/pháp lệnh liên quan đến thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

Bên cạnh đó, sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật để xử lý hình sự với khối lượng, giá trị hoặc số thu lợi bất chính thấp hơn mức hiện nay; nâng mức xử phạt vi phạm hành chính nhằm tăng tính răn đe.

Các đại biểu nhấn mạnh thông điệp: muốn ngăn chặn thuốc lá lậu hiệu quả, không thể chỉ tập trung vào biên giới hay khâu vận chuyển, mà phải xử lý trúng và mạnh vào thị trường bán lẻ - nơi hàng lậu được tiêu thụ, quay vòng lợi nhuận và tiếp tục nuôi sống cả chuỗi vi phạm phía sau.

Nguyễn Liên