Phòng, chống tham nhũng: Lấy phòng ngừa từ sớm, từ xa làm trọng tâm

- Thưa Tiến sĩ Đinh Văn Minh, ông nhìn nhận thế nào về yêu cầu đặt ra đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong giai đoạn hiện nay?

- Có thể nói, công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực ở nước ta đang bước vào một giai đoạn mới với yêu cầu cao hơn, toàn diện hơn và cũng quyết liệt hơn. Nếu như trước đây, trọng tâm chủ yếu là phát hiện và xử lý các vụ việc cụ thể, thì hiện nay, yêu cầu đã chuyển mạnh sang hoàn thiện thể chế, kiểm soát quyền lực và phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Thực tiễn những năm gần đây cho thấy, công cuộc phòng, chống tham nhũng đã đạt nhiều kết quả rất quan trọng, tạo được niềm tin trong xã hội. Tuy nhiên, tham nhũng, tiêu cực vẫn còn tiềm ẩn trong nhiều lĩnh vực, với phương thức ngày càng tinh vi, có sự đan xen giữa khu vực công và tư. Điều đó đặt ra yêu cầu không chỉ “đánh” mà còn phải “chặn”, không chỉ xử lý hậu quả mà còn phải ngăn ngừa nguyên nhân.

Đặc biệt, yêu cầu kiểm soát quyền lực đang trở thành một đòi hỏi cấp thiết. Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Phòng, chống tham nhũng phải làm kiên quyết, kiên trì, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, nhưng quan trọng hơn là phải kiểm soát được quyền lực, không để quyền lực bị tha hóa”. Đây không chỉ là một thông điệp chính trị, mà còn là một định hướng lớn về xây dựng thể chế.

Nói cách khác, phòng, chống tham nhũng hiện nay không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan kiểm tra, thanh tra hay tư pháp, mà là một nhiệm vụ mang tính hệ thống, đòi hỏi sự tham gia của cả bộ máy và toàn xã hội, trong đó kiểm soát quyền lực là yêu cầu tất yếu, xuyên suốt.

- Theo ông, vì sao kiểm soát quyền lực được xem là giải pháp cốt lõi để ngăn ngừa tham nhũng từ gốc?

- Bản chất của tham nhũng gắn liền với quyền lực. Ở đâu có quyền lực mà không được kiểm soát hiệu quả, ở đó nguy cơ tham nhũng luôn hiện hữu. Quyền lực, nếu không bị ràng buộc bởi cơ chế minh bạch, trách nhiệm giải trình và giám sát, rất dễ bị lạm dụng vì lợi ích cá nhân hoặc lợi ích nhóm.

Chính vì vậy, kiểm soát quyền lực được coi là giải pháp cơ bản, cốt lõi của phòng, chống tham nhũng. Khi quyền lực được phân công rõ ràng, được kiểm soát chặt chẽ và vận hành trong khuôn khổ pháp luật minh bạch, thì cơ hội để tham nhũng nảy sinh sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Do đó, kiểm soát quyền lực không chỉ là vấn đề tổ chức bộ máy, mà còn là vấn đề thiết kế thể chế. Nó bao gồm nhiều lớp: kiểm soát nội bộ trong từng cơ quan, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước, kiểm soát của cơ quan dân cử, và đặc biệt là kiểm soát của xã hội, của báo chí và người dân.

Như Tổng Bí thư Tô Lâm từng nhấn mạnh: “Phải nhốt quyền lực trong lồng cơ chế, để quyền lực không thể, không dám và không muốn bị lạm dụng”. Câu nói này hàm chứa một triết lý rất rõ: muốn chống tham nhũng hiệu quả, phải làm cho tham nhũng không có đất sống, chứ không chỉ trông chờ vào việc phát hiện và xử lý sau khi đã xảy ra.

Tiến sĩ Đinh Văn Minh - nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ. Ảnh: Võ Giang

- Trong những lĩnh vực nhạy cảm như đất đai, đầu tư công, đấu thầu, mua sắm công, cần làm gì để hạn chế khoảng trống cho tiêu cực, lợi ích nhóm phát sinh?

- Đây là những lĩnh vực có nguy cơ tham nhũng rất cao, bởi liên quan trực tiếp đến nguồn lực lớn và quyền quyết định của cơ quan công quyền. Muốn hạn chế tham nhũng, tiêu cực, trước hết phải thu hẹp tối đa “vùng xám” trong chính sách và pháp luật.

Thứ nhất, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng rõ ràng, minh bạch và dễ kiểm tra. Những quy định mập mờ, chồng chéo chính là “mảnh đất màu mỡ” cho lợi ích nhóm. Ví dụ, trong lĩnh vực đất đai, nếu tiêu chí định giá không minh bạch, quy trình giao đất, chuyển mục đích sử dụng đất thiếu công khai, thì rất dễ bị lợi dụng.

Thứ hai, đẩy mạnh công khai, minh bạch và số hóa toàn bộ quy trình. Khi các thông tin về quy hoạch, dự án, đấu thầu, mua sắm công được công bố rộng rãi, được số hóa và truy vết, thì không gian cho “đi đêm”, “xin - cho” sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Thứ ba, tách bạch rõ ràng giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng kinh doanh, giữa người quyết định và người thực hiện. Việc một cá nhân hoặc một cơ quan vừa có quyền phê duyệt, vừa có lợi ích liên quan là nguy cơ rất lớn.

Thứ tư, tăng cường kiểm tra, thanh tra có trọng tâm, trọng điểm, kết hợp với kiểm toán độc lập. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải làm cho hệ thống tự vận hành minh bạch ngay từ đầu, chứ không phải chỉ dựa vào thanh tra, kiểm tra để “phát hiện sai phạm”.

Cuối cùng, cần thiết lập cơ chế trách nhiệm giải trình rõ ràng. Mọi quyết định liên quan đến tài sản công, ngân sách, tài nguyên đều phải có người chịu trách nhiệm cụ thể, không thể “hòa cả làng”.

- Muốn chuyển mạnh từ “phát hiện, xử lý” sang “phòng ngừa từ sớm, từ xa”, theo ông cần tập trung vào những giải pháp nào?

- Chủ động phòng ngừa, kết hợp với xử lý nghiêm minh, trong đó phòng ngừa là cơ bản, lâu dài là chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước ta trong công tác phòng, chống tham nhũng. Để làm được điều này, theo tôi, cần tập trung vào một số giải pháp then chốt.

Trước hết là hoàn thiện thể chế theo hướng bịt kín các kẽ hở. Mỗi khi một vụ việc tham nhũng xảy ra, cần nhìn nhận không chỉ là sai phạm của cá nhân, mà còn là lỗ hổng của hệ thống. Việc sửa đổi, bổ sung pháp luật phải kịp thời để sửa “lỗi hệ thống” đó.

Thứ hai là cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, giảm cơ chế “xin - cho”. Càng nhiều giấy phép, càng nhiều khâu trung gian, thì càng nhiều cơ hội phát sinh tiêu cực.

Thứ ba là ứng dụng công nghệ, đặc biệt là dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, trong quản lý và giám sát. Hệ thống số hóa có thể giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, từ đó ngăn chặn ngay từ đầu.

Thứ tư là xây dựng văn hóa liêm chính trong đội ngũ cán bộ, công chức. Nếu chỉ dựa vào chế tài mà thiếu nền tảng đạo đức công vụ, thì rất khó bền vững. Cần làm cho cán bộ “không muốn tham nhũng” khi tạo ra sự kiểm soát từ bên trong, đó chính là nền tảng đạo đức của mỗi con người chứ không chỉ “không dám” tham nhũng vi lo sợ bị trừng phạt.

Thứ năm là bảo vệ người tố cáo và khuyến khích phát hiện sớm sai phạm. Khi người dân, doanh nghiệp cảm thấy an toàn và được bảo vệ, họ sẽ sẵn sàng cung cấp thông tin, góp phần ngăn chặn tham nhũng ngay từ khi manh nha.

Có thể nói, phòng ngừa từ sớm, từ xa không phải là một biện pháp đơn lẻ, mà là sự kết hợp của nhiều giải pháp, từ thể chế, con người đến công nghệ.

- Ông đánh giá thế nào về vai trò của báo chí, người dân và giám sát xã hội để công tác phòng, chống tham nhũng đạt hiệu quả bền vững hơn?

- Báo chí, người dân và giám sát xã hội là những “tai mắt” rất quan trọng trong phòng, chống tham nhũng. Không có sự tham gia của xã hội, thì rất khó phát hiện kịp thời và toàn diện các hành vi tham nhũng, tiêu cực.

Báo chí, với chức năng phản ánh, điều tra và giám sát, có thể góp phần phát hiện nhiều vụ việc mà cơ quan chức năng chưa kịp nắm bắt. Tuy nhiên, điều quan trọng là báo chí phải hoạt động trên nền tảng trách nhiệm, khách quan và tuân thủ pháp luật, tránh bị lợi dụng.

Người dân, với tư cách là chủ thể của quyền lực nhà nước, có quyền và trách nhiệm giám sát hoạt động của bộ máy công quyền. Khi người dân được tiếp cận thông tin đầy đủ, được bảo vệ thi những tố cáo, phản ảnh của họ thì họ sẽ là những thông tin rất quý báu, góp phần phòng, chống tham nhũng, tiêu cực có hiệu quả.

Giám sát xã hội, thông qua các tổ chức chính trị - xã hội, các hiệp hội nghề nghiệp, cũng cần được phát huy mạnh mẽ hơn. Đây là kênh phản biện quan trọng, giúp phát hiện những bất cập trong chính sách và thực thi.

Trong thời gian tới, chúng ta sẽ xây dựng một hệ sinh thái phòng, chống tham nhũng dựa trên sự kết hợp giữa nhà nước và xã hội, trong đó mỗi người dân đều có thể góp phần kiểm soát quyền lực.

Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhiều lần khẳng định: “Chống tham nhũng không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng, mà là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội".

Phòng, chống tham nhũng trong giai đoạn hiện nay đòi hỏi một cách tiếp cận mới: lấy kiểm soát quyền lực làm trung tâm, lấy phòng ngừa làm chiến lược lâu dài. Chỉ khi quyền lực được “ràng buộc” trong một hệ thống minh bạch, trách nhiệm và giám sát hiệu quả, thì mới có thể ngăn chặn tham nhũng từ gốc, từ sớm và từ xa. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Võ Giang