Phối hợp đa ngành trong hỗ trợ trẻ rối loạn phổ tự kỷ

Phát hiện sớm – chìa khóa cho quá trình can thiệp hiệu quả

Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder - ASD) là một dạng rối loạn phát triển thần kinh, đặc trưng bởi những khó khăn trong giao tiếp, tương tác xã hội cùng các hành vi, sở thích mang tính hạn chế và lặp lại. Trẻ tự kỷ thường gặp nhiều trở ngại trong việc thể hiện nhu cầu, cảm xúc cũng như kết nối với những người xung quanh.

TS Đỗ Thị Thảo, Phó Hiệu trưởng Trường Khoa học Phát triển Trẻ thơ, Trưởng khoa Giáo dục đặc biệt (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) chia sẻ nghiên cứu về công tác hỗ trợ trẻ rối loạn phổ tự kỷ.

Theo TS Đỗ Thị Thảo, Phó Hiệu trưởng Trường Khoa học Phát triển Trẻ thơ, Trưởng khoa Giáo dục đặc biệt (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội), trẻ rối loạn phổ tự kỷ và trẻ khuyết tật phát triển thường phải đối mặt với ba nhóm khó khăn chính: kỹ năng giao tiếp xã hội, khả năng tương tác với người khác và khả năng điều chỉnh hành vi của bản thân.

Đặc biệt, những khó khăn này trở nên phức tạp hơn khi trẻ tự kỷ đi kèm các rối loạn cảm giác hoặc đa giác quan như thính giác, thị giác, xúc giác, hệ tiền đình…. Khi không thể diễn đạt nhu cầu hoặc mong muốn của mình bằng lời nói, nhiều trẻ buộc phải thể hiện bằng những hành vi như khóc, la hét, đập đầu hay kích động để người khác chú ý và hiểu được thông điệp của mình.

Những hạn chế trong giao tiếp khiến trẻ thường nói ít, câu nói ngắn, thiếu cấu trúc đầy đủ chủ ngữ – vị ngữ, hoặc chỉ trả lời đơn giản khi được hỏi. Điều này khiến việc kết nối với bạn bè trong lớp trở nên khó khăn, từ đó ảnh hưởng đến các mối quan hệ xã hội của trẻ.

Trong học tập, nhiều trẻ tự kỷ cũng gặp trở ngại vì phương thức học tập của các em thường mang tính cá nhân hóa cao. Trẻ có thể học tốt khi được hướng dẫn riêng, nhưng lại khó hòa nhập vào hoạt động nhóm hoặc lớp học đông học sinh.

Các đại biểu tham dự Diễn đàn Châu Á lần thứ nhất về hỗ trợ trẻ phổ tự kỷ.

Tại Diễn đàn Châu Á lần thứ nhất về hỗ trợ trẻ phổ tự kỷ, các chuyên gia dự báo, số lượng trẻ tự kỷ được phát hiện sẽ tiếp tục gia tăng trong những năm tới. Nguyên nhân không chỉ đến từ sự gia tăng thực tế mà còn do nhận thức của cộng đồng được nâng cao và tiêu chí chẩn đoán ngày càng mở rộng. Hiện nay, trẻ có thể được phát hiện các dấu hiệu tự kỷ từ khá sớm, khoảng 18 tháng đến 2 tuổi.

Theo TS Đỗ Thị Thảo, việc phát hiện và can thiệp sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển lâu dài của trẻ. Ở giai đoạn đầu đời, não bộ của trẻ còn có tính “mềm dẻo”, khả năng điều chỉnh và tái tổ chức các kết nối thần kinh diễn ra mạnh mẽ hơn so với khi trẻ lớn lên. Vì vậy, can thiệp đúng phương pháp, đúng thời điểm, đủ thời lượng sẽ giúp cải thiện đáng kể khả năng giao tiếp, hành vi và học tập của trẻ.

Tuy nhiên, để đạt được hiệu quả lâu dài, quá trình can thiệp cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà trường, cũng như sự hỗ trợ của các chuyên gia ở nhiều lĩnh vực.

Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ đa ngành cho trẻ tự kỷ

Các chuyên gia cho rằng rối loạn phổ tự kỷ là một dạng rối loạn phát triển phức tạp, liên quan đến nhiều yếu tố thần kinh và tâm lý. Do đó, việc hỗ trợ trẻ không thể chỉ dựa vào một lĩnh vực riêng lẻ mà cần có sự phối hợp đa ngành.

Phối hợp đa ngành trong hỗ trợ trẻ rối loạn phổ tự kỷ có vai trò quan trọng. Ảnh: Ngọc Ân

Trong lĩnh vực y tế, nhiệm vụ quan trọng là phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, chẩn đoán chính xác và tư vấn cho phụ huynh về hướng can thiệp phù hợp. Các chuyên gia y tế cũng đóng vai trò đánh giá sự phát triển của trẻ, theo dõi tiến trình can thiệp và đưa ra các khuyến nghị chuyên môn.

Ở lĩnh vực giáo dục, nhà trường cần xây dựng môi trường học tập phù hợp với đặc điểm của trẻ tự kỷ. Điều này bao gồm việc thiết kế kế hoạch giáo dục cá nhân hóa (IEP), điều chỉnh phương pháp giảng dạy và tạo điều kiện để trẻ phát triển các kỹ năng giao tiếp, xã hội cũng như khả năng tự lập.

Tuy nhiên, quá trình giáo dục và can thiệp không chỉ diễn ra trong lớp học. Gia đình cũng đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hỗ trợ trẻ. Cha mẹ cần hiểu rõ đặc điểm phát triển của con mình, bao gồm khả năng giao tiếp, nhu cầu cảm giác và những khó khăn đặc thù mà trẻ đang gặp phải.

Bên cạnh đó, cha mẹ cũng cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để có thể phối hợp hiệu quả với giáo viên và chuyên gia. Trong nhiều trường hợp, các hoạt động can thiệp tại trường cần được tiếp tục duy trì trong môi trường gia đình để trẻ có thể áp dụng vào cuộc sống hàng ngày.

Một trong những phương pháp hỗ trợ trẻ tự kỷ được các chuyên gia khuyến nghị là sử dụng các hướng dẫn trực quan. Thông qua hình ảnh, biểu tượng hoặc lịch trình cụ thể, trẻ có thể dễ dàng hiểu mình cần làm gì, làm với ai, ở đâu và trong bao lâu. Điều này giúp giảm bớt sự lo lắng và tăng khả năng tự chủ của trẻ trong các hoạt động hàng ngày.

Bên cạnh gia đình và nhà trường, xã hội cũng cần tạo ra những điều kiện thuận lợi để trẻ tự kỷ có cơ hội hòa nhập. Các hoạt động cộng đồng, chương trình giáo dục hòa nhập hay các mô hình hỗ trợ xã hội đều góp phần giúp trẻ trải nghiệm cuộc sống và phát triển kỹ năng.

Theo PGS.TS Nguyễn Đức Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, trong xã hội luôn tồn tại những nhóm trẻ có nhu cầu đặc biệt và cần sự hỗ trợ của cộng đồng để có thể hòa nhập và phát triển. Sự hỗ trợ này phải đến từ nhiều phía, bao gồm khoa học, giáo dục, tâm lý, quản lý, y tế… Từ gia đình, nhà trường đến toàn xã hội cần cùng chung tay để mang đến giá trị nhân văn của giáo dục: Không để ai bị bỏ lại phía sau.

Các chuyên gia cũng cho rằng để trẻ tự kỷ có thể phát triển toàn diện, cần xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ bao gồm phát hiện sớm, chẩn đoán, đánh giá, can thiệp, theo dõi và hỗ trợ chuyển tiếp. Khi trẻ lớn hơn, việc định hướng nghề nghiệp cũng rất cần thiết để các em có thể tự lập trong cuộc sống. Thực tế cho thấy nhiều trẻ tự kỷ sở hữu những năng khiếu đặc biệt trong các lĩnh vực như hội họa, âm nhạc hay nghệ thuật biểu diễn. Nếu được phát hiện và bồi dưỡng đúng cách, những năng lực này có thể trở thành nền tảng giúp trẻ phát triển sự nghiệp và tìm thấy ý nghĩa trong cuộc sống.

Diễn đàn Châu Á lần thứ nhất về hỗ trợ trẻ rối loạn phổ tự kỷ
Ngày 6-3, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức Diễn đàn Châu Á lần thứ nhất về "Hỗ trợ trẻ em rối loạn phổ tự kỷ và trẻ rối loạn phát triển khác tại Hà Nội".
Diễn đàn thu hút khoảng 300 đại biểu là các nhà chuyên môn trong lĩnh vực giáo dục, tâm lý, giáo dục đặc biệt, y tế; các nhà quản lý, giáo viên, phụ huynh, sinh viên và những người quan tâm đến công tác can thiệp, trị liệu cho trẻ khuyết tật tại Việt Nam và Nhật Bản. Đặc biệt, sự kiện còn nhận được sự quan tâm của bà Akie Abe - phu nhân cố Thủ tướng Nhật Bản, cùng đại diện Đại sứ quán Nhật Bản tại Việt Nam.
Diễn đàn nhằm thảo luận các mô hình hỗ trợ trẻ em có nhu cầu đặc biệt từ góc nhìn quốc tế, trong đó nhấn mạnh sự kết hợp giữa y tế, giáo dục, tâm lý, phúc lợi xã hội và các cơ quan quản lý. Đây được xem là cơ hội để chia sẻ kinh nghiệm giữa các quốc gia, góp phần xây dựng những mô hình hỗ trợ toàn diện và bền vững cho trẻ em.
Tại diễn đàn đã diễn ra Lễ trao giải thưởng Cuộc thi vẽ tranh dành cho trẻ em.

Nam Du