Phía sau tiến độ các công trình chống ngập khẩn cấp ở Hà Nội

Tại dự án cải tạo tuyến hạ lưu Kim Ngưu nối sông Tô Lịch với Trạm bơm Yên Sở, dù công tác ép cừ SW đã đạt khoảng 99%, toàn dự án đạt khoảng 81%, nhưng tiến độ vẫn chịu sức ép lớn từ điều kiện thi công thực tế. Dự án phải xây dựng bờ kè dự ứng lực dài khoảng 5.350m, nạo vét khoảng 3.630m lòng sông, đồng thời xây dựng tuyến cống kết nối sông Tô Lịch với hồ Linh Đàm. Đây là tuyến hạ lưu quan trọng, có vai trò tăng khả năng dẫn nước về Trạm bơm Yên Sở.

Khó khăn lớn nhất của dự án là mặt bằng hẹp, sát khu dân cư và nền địa chất yếu. Việc thi công cừ dự ứng lực có nguy cơ gây lún, nứt, ảnh hưởng đến công trình xung quanh. Tại khu vực ngõ 167 Tựu Liệt, người dân phản ánh việc thi công gây lún, nứt nhà, dẫn tới phải dừng một đoạn tuyến để xác nhận hiện trạng. Ngoài ra, trong quá trình đóng cọc, có 10 vị trí vướng địa chất, không ép xuống được đúng cao độ thiết kế, cách cao độ thiết kế từ 3m đến 5m.

Không chỉ vướng về địa chất, dự án còn chịu áp lực về nguồn cung cấu kiện. Do nhiều công trình khẩn cấp cùng sử dụng thiết kế tương tự, các nhà máy sản xuất cừ SW600B tại phía Bắc bị quá tải. Một số nhà máy gặp sự cố như sụt hố nén, cháy động cơ, hỏng cần trục cẩu lắp cừ, khiến tiến độ cấp cừ bị chậm. Ban QLDA đã phải tìm nguồn cung từ phía Nam, vận chuyển bằng đường bộ với xe siêu trường, siêu trọng và bằng đường biển; thời gian di chuyển khoảng 7-10 ngày.

Một trong những hạng mục phức tạp nhất của dự án là công tác gia cố đáy kênh bằng cọc xi măng đất D800. Theo khảo sát địa chất, nền đất yếu nên phải gia cố đáy kênh trên phạm vi khoảng 1.258m để bảo đảm ổn định hàng cừ SW600B. Đây là giải pháp được đánh giá hiệu quả và kinh tế, nhưng thời gian thi công dài do phải thi công thử, chờ 28 ngày kiểm tra chất lượng, sau đó cọc thi công xong còn phải chờ 10-14 ngày mới có thể hạ tải và thanh thải bùn đất lòng kênh. Trong bối cảnh thời gian còn lại ngắn, đây là nút thắt lớn của dự án.

Tại dự án cải tạo tuyến kênh Thụy Phương, các hạng mục chính đã đạt khoảng 93%, toàn dự án đạt khoảng 84%. Tuy nhiên, đây là dự án có mức độ phức tạp cao do vừa cải tạo trạm bơm, vừa cải tạo kênh hở, vừa xây dựng tuyến cống hộp 3x3m dài gần 4km qua các trục đô thị đông đúc như Hoàng Minh Thảo, Võ Chí Công để bổ cập nước vào đầu sông Tô Lịch.

Dự án này phải xử lý đồng thời hai yêu cầu: bổ cập nước sạch hơn cho sông Tô Lịch từ nguồn sông Hồng và hỗ trợ tiêu thoát nước cho tiểu lưu vực Cổ Nhuế, giảm úng ngập cho các khu vực Đông Ngạc, Resco, Ecohome, Đoàn Ngoại giao, Tây Hồ Tây, Ciputra. Điều đó khiến công tác thi công không thể chỉ nhìn ở góc độ xây dựng đơn thuần, mà phải tính đến khả năng tiêu thoát tạm thời khi mưa lớn.

Thực tế, trong quá trình thi công đã xuất hiện úng ngập cục bộ trên đường Nguyễn Đình Tứ khi trời mưa lớn. Sở Xây dựng tại văn bản ngày 31/3/2026 xác định tình trạng này có liên quan đến quá trình thi công dự án cải tạo tuyến kênh Thụy Phương. Ban QLDA đã triển khai phương án bơm nước qua hố móng vào tuyến cống D1000 hiện trạng hướng thoát về đường Đức Thắng ra sông Nhuệ, nhưng phương án này không hiệu quả. Từ đó, Ban kiến nghị Công ty TNHH MTV Thoát nước Hà Nội nghiên cứu thêm phương án khớp nối hệ thống thoát nước hiện trạng với các hạng mục của dự án để vận hành đồng bộ, giảm phát sinh điểm úng ngập.

Áp lực càng lớn khi nhiều tuyến kênh tiêu trong khu vực được triển khai đồng thời. Trong điều kiện khả năng tiêu thoát tự chảy bị hạn chế, các đơn vị buộc phải sử dụng giải pháp bơm cưỡng bức để duy trì thoát nước. Tuy nhiên, đây là giải pháp tốn kém, bị động và phụ thuộc nhiều vào diễn biến thực tế của từng trận mưa.

Ở nhóm hồ điều hòa, thách thức nổi bật là khối lượng đào, vận chuyển đất rất lớn, trong khi các bãi tiếp nhận, điểm tập kết và tuyến vận chuyển đều hạn chế. Với diện tích mặt nước 31,5ha và diện tích xây dựng khoảng 36,76ha, hồ điều hòa Phú Đô là một trong những dự án có khối lượng đào đắp lớn nhất trong nhóm công trình chống ngập khẩn cấp của Thành phố. Dù các hạng mục chính đã đạt khoảng 99%, toàn dự án đạt khoảng 86%, dự án vẫn gặp khó do đơn vị tiếp nhận đất thải bị quá tải, phải chia ra 3 địa điểm tiếp nhận tại Long Biên, Pháp Vân và Quốc Oai. Khối lượng vận chuyển theo tiến độ từng ngày vì vậy bị sụt giảm so với kế hoạch.

Với đất cấp 2 đủ điều kiện tận dụng, việc tìm bãi trữ, điểm tập kết cũng không đơn giản. Nhà thầu vừa thi công vừa liên hệ các đơn vị có nhu cầu để bố trí cho các dự án đầu tư công theo chỉ đạo của thành phố. Hiện chỉ còn vận chuyển đến các vị trí tại Quốc Oai và một vị trí tại thôn Lại Đà, Đông Anh, nhưng khối lượng chưa đáp ứng tiến độ yêu cầu trong ngày.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại hồ Yên Nghĩa 1, Yên Nghĩa 2, hồ đầu mối Mễ Trì và hồ Thụy Phương 2. Các dự án đều ghi nhận khó khăn về vận chuyển, tập kết đất cấp 2; khan hiếm nhiên liệu, nguyên vật liệu; ảnh hưởng đến khả năng tăng ca, tăng kíp. Những trận mưa lớn trong các ngày 02/5, 03/5, 18/5 và 20/5 cũng khiến mỗi ngày mưa phải mất thêm 1-2 ngày để sửa đường công vụ, bơm nước, khắc phục hiện trường, ảnh hưởng đến tập kết cừ, di chuyển máy móc, đào và vận chuyển đất.

Tại hồ đầu mối Mễ Trì, ngoài khó khăn chung về vận chuyển đất, dự án còn vướng một số điểm cụ thể như lối ra cửa số 03 bị dải phân cách cứng trên đường Tố Hữu chặn, xe vận chuyển phải đi vòng về lối mở tại cầu Mộ Lao để quay đầu, gây ách tắc giao thông và chậm tiến độ. Dự án cũng còn vướng xử lý 8 cây xà cừ đường Trung Thư, khu vực rác thải chưa giải phóng mặt bằng, tường rào và cổng nghĩa trang xuống cấp tiếp giáp tuyến kè.

Những vướng mắc này cho thấy, chống ngập đô thị không chỉ là câu chuyện xây thêm hồ, nạo vét kênh hay lắp thêm cống. Hiệu quả của các công trình phụ thuộc rất lớn vào sự đồng bộ của toàn hệ thống: từ mặt bằng, hạ tầng ngầm, kết nối thoát nước hiện trạng, điều tiết dòng chảy, tổ chức bơm tạm, đến tuyến vận chuyển vật liệu, bãi đổ thải và phối hợp giữa chủ đầu tư, chính quyền địa phương, đơn vị thoát nước.

Các dự án đều đặt mục tiêu hoàn thành trong tháng 6/2026, yêu cầu cấp thiết hiện nay là tháo gỡ nhanh các khó khăn, vướng mắc còn lại. Sở Xây dựng, Trung tâm Quản lý hạ tầng kỹ thuật thành phố, Công ty TNHH MTV Thoát nước Hà Nội và các địa phương liên quan cần phối hợp sát hơn để khớp nối tiến độ, xử lý giao cắt hạ tầng, bảo đảm tiêu thoát nước tạm trong mùa mưa và chuẩn bị điều kiện vận hành đồng bộ khi công trình hoàn thành.

Nhìn từ thực tế triển khai, chống ngập đô thị không đơn thuần là câu chuyện xây thêm hồ điều hòa hay mở rộng kênh dẫn. Hiệu quả của các dự án phụ thuộc vào khả năng kết nối đồng bộ toàn hệ thống, từ hạ tầng kỹ thuật, công tác vận hành đến sự phối hợp giữa các đơn vị liên quan. Việc hoàn thành đúng tiến độ và đưa các công trình vào khai thác hiệu quả sẽ là bước quan trọng để Hà Nội nâng cao năng lực ứng phó với những trận mưa lớn ngày càng cực đoan trong thời gian tới.

Xuân Lai