Phát triển mô hình đại học tinh hoa, đại học xuất sắc tại Việt Nam

Quang cảnh hội thảo. (Ảnh: Nguyễn Mạnh)

Hội thảo được tổ chức nhằm trao đổi, thống nhất nhận thức và đề xuất các định hướng, giải pháp phát triển mô hình đại học tinh hoa, đại học xuất sắc của Việt Nam, góp phần cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Chất lượng phải trở thành giá trị cốt lõi của giáo dục đại học

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Lê Quân nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng và phân tầng giáo dục đại học, hướng tới hình thành các cơ sở giáo dục đại học tinh hoa, xuất sắc phù hợp với sứ mạng và năng lực của từng trường.

Theo Thứ trưởng, chất lượng giáo dục đại học không chỉ được thể hiện ở kiến thức, kỹ năng hay năng lực nghề nghiệp mà còn ở phẩm chất, thái độ, hành vi và các giá trị văn hóa, đạo đức, lịch sử, truyền thống, tinh thần yêu nước. Trong bối cảnh xã hội chuyển từ tuyển dụng dựa trên bằng cấp sang đánh giá năng lực thực tế, các trường cần xác định người học có thể làm được gì sau khi tốt nghiệp, qua đó lấy kết quả đầu ra và mức độ đóng góp cho xã hội làm thước đo chất lượng.

Thứ trưởng cho rằng chất lượng phải trở thành một giá trị đương nhiên trong giáo dục đại học. Mọi cơ sở giáo dục đại học đều phải bảo đảm chất lượng nhưng cần có sự phân tầng phù hợp. Giáo dục tinh hoa, xuất sắc cần được phát triển với những mục tiêu, chuẩn mực và cơ chế cao hơn, trên cơ sở khai thác thế mạnh riêng của từng cơ sở.

Thứ trưởng Giáo dục và Đào tạo Lê Quân phát biểu khai mạc. (Ảnh: Nguyễn Mạnh)

Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ nghiên cứu xây dựng hệ tiêu chí và cơ chế để các trường chủ động đăng ký, đồng thời kết hợp với nhiệm vụ Nhà nước giao. Các tiêu chí cần có tính khả thi, gắn với sản phẩm đầu ra cụ thể và được đánh giá định kỳ. Thứ trưởng nhấn mạnh không nên áp dụng một mô hình cứng nhắc cho tất cả các trường mà cần tạo điều kiện để mỗi cơ sở lựa chọn lĩnh vực có khả năng phát triển vượt trội, hình thành những “vùng sáng” về chất lượng.

Cùng với đó, các trường cần đẩy mạnh đổi mới quản trị, tái cấu trúc chương trình và ngành đào tạo, tăng cường ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ và chuyển đổi số; ưu tiên phát triển STEM, khoa học cơ bản và các lĩnh vực nhân lực chiến lược. Việc đầu tư cũng cần chuyển từ dàn trải sang tập trung vào những nhiệm vụ có khả năng tạo ra tác động nổi trội.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết: Dự thảo Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026-2035, tầm nhìn đến 2045 đã xác định định hướng chuyển giáo dục đại học từ phát triển phân tán, dàn trải sang xây dựng hệ sinh thái giáo dục đại học quốc gia, kết nối các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, địa phương và đối tác quốc tế.

Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ người trong độ tuổi 18-22 học đại học đạt 40%, người học sau đại học 10%, người học các ngành STEM 35% và sinh viên quốc tế 1,5%. Đến năm 2035, các tỷ lệ này lần lượt hướng tới 50%, 15%, 40% và 3%.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo). (Ảnh: Nguyễn Mạnh)

Cùng với đó là các mục tiêu nâng tỷ lệ việc làm phù hợp sau 12 tháng tốt nghiệp, tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ, số trung tâm nghiên cứu xuất sắc và vị thế quốc tế của các cơ sở giáo dục đại học.

Đáng chú ý, Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tiến Thảo nhấn mạnh việc phân tầng mạng lưới, chuyển từ đầu tư bình quân, dàn trải sang đầu tư theo sứ mạng và hiệu quả. Theo định hướng này, nhóm tinh hoa dự kiến gồm 3-5 cơ sở, tập trung nghiên cứu đỉnh cao, cạnh tranh quốc tế và đổi mới sáng tạo lõi. Nhóm trọng điểm khoảng 25-30 cơ sở, đảm nhiệm đào tạo nhân lực chất lượng cao, dẫn dắt vùng, ngành; các cơ sở còn lại tập trung đào tạo thực hành nghề nghiệp.

Cơ chế phân tầng được thiết kế theo hướng động, cạnh tranh và đánh giá định kỳ, gắn với sứ mạng, mục tiêu, KPI, nguồn lực và sản phẩm đầu ra. Nguyên tắc là tự chủ cao hơn đi đôi với trách nhiệm giải trình cao hơn.

Tạo hạt nhân dẫn dắt, lan tỏa sức mạnh hệ thống

Từ góc độ một cơ sở giáo dục đại học đang từng bước chuyển đổi theo hướng đại học tinh hoa, Đại học Quốc gia Hà Nội có nền tảng đào tạo tài năng được xây dựng qua nhiều thập kỷ.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Thanh Trường, Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết, đơn vị đang xây dựng đề án ươm tạo nguồn nhân lực tài năng từ bậc trung học phổ thông, theo hướng đưa một số học phần đại học xuống giảng dạy ở phổ thông, tạo môi trường liên thông giữa trung học phổ thông và đại học.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Thanh Trường, Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội. (Ảnh: Nguyễn Mạnh)

Ở bậc đại học, Đại học Quốc gia Hà Nội đã triển khai các chương trình cử nhân khoa học tài năng, chương trình tiên tiến, chuẩn quốc tế, chất lượng cao và các chương trình liên ngành về công nghệ cốt lõi, công nghệ bán dẫn.

Ở bậc sau đại học, đơn vị tập trung đào tạo tiến sĩ gắn với nghiên cứu đỉnh cao thông qua các nhóm nghiên cứu mạnh. Theo ông Đào Thanh Trường, tiến tới đại học tinh hoa là quá trình chuyển đổi về chất; từ phân tán sang tích hợp sức mạnh hệ thống; từ mở rộng quy mô sang ưu tiên chất lượng và đào tạo tài năng; từ tạo ra kết quả học thuật sang tạo ra tác động xã hội. Đại học Quốc gia Hà Nội đề xuất cơ chế phân bổ nguồn lực theo chuỗi cơ chế đặc thù, nguồn lực đặc thù, nhiệm vụ đặc thù, sản phẩm đầu ra đặc thù; đồng thời xây dựng cơ chế nhận diện, nuôi dưỡng các cực xuất sắc, tạo điều kiện để các trường hợp tác và cộng hưởng thế mạnh.

Tại Hội thảo, nhiều tham luận chuyên sâu đã được trình bày, trong đó có các nội dung về xây dựng đại học tinh hoa, phát triển đại học xuất sắc trong lĩnh vực STEM và công nghệ, kinh nghiệm xây dựng đại học đẳng cấp quốc tế tại Việt Nam và phát triển đại học cạnh tranh toàn cầu ở các quốc gia mới nổi.

Giáo sư, Tiến sĩ Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội. (Ảnh: Nguyễn Mạnh)

Tham luận “Xây dựng trường đại học tinh hoa: Từ cam kết chất lượng đến trách nhiệm quốc gia” của Giáo sư, Tiến sĩ Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhấn mạnh đại học tinh hoa không chỉ nhằm tạo ra những trường đại học tốt hơn mà hướng tới nâng cao năng lực của quốc gia. Theo đó, đại học tinh hoa được xây dựng trên ba trụ cột: chất lượng, văn hóa và tác động quốc gia. Chất lượng cần trở thành hệ thống, cơ chế và cuối cùng là văn hóa của nhà trường.

Giáo sư, Tiến sĩ Chử Đức Trình cho rằng đại học tinh hoa không thể là một “ốc đảo” mà phải đóng vai trò đầu tàu, tạo sức lan tỏa cho toàn hệ thống thông qua thử nghiệm mô hình mới, chia sẻ hạ tầng và tri thức, đào tạo đội ngũ và tăng cường kết nối Nhà nước-Nhà trường-Doanh nghiệp. Tự chủ đại học cần đi cùng trách nhiệm về chất lượng, kết quả và tác động xã hội, quốc gia.

Trong khi đó, theo Tiến sĩ Lê Mai Lan, Chủ tịch Hội đồng trường, Trường đại học VinUni, xác định 5 yếu tố tạo lực kéo cho đại học tinh hoa gồm: chuẩn mực quốc tế; mạng lưới đối tác quốc tế; thu hút nhân tài; hệ sinh thái doanh nghiệp-nghiên cứu; khả năng chuyển hóa tri thức thành tác động thực tiễn. Trường kiến nghị giao nhiệm vụ có chọn lọc cho các đại học nghiên cứu tinh hoa, ưu đãi cho khoa học, công nghệ trọng điểm, chuyển sang đặt hàng đào tạo, nghiên cứu theo kết quả đầu ra và thí điểm sandbox có kiểm soát. Mục tiêu là đưa Việt Nam từ nơi nhập khẩu tri thức trở thành điểm đến và trung tâm kiến tạo tri thức của khu vực.

Tại Hội thảo, nhiều tham luận chuyên sâu đã được trình bày.

Các chuyên gia, nhà khoa học và đại diện doanh nghiệp cũng đề xuất hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm khuyến khích cả cơ sở giáo dục đại học công lập và tư thục phát triển theo hướng tinh hoa; ưu tiên các ngành công nghệ lõi, gắn đánh giá với sản phẩm đầu ra và tăng cường đầu tư cho phòng thí nghiệm, trung tâm nghiên cứu. Đồng thời, cần đẩy mạnh liên kết Nhà nước-Nhà trường-Doanh nghiệp, bảo đảm chương trình đào tạo gắn với nhu cầu thực tiễn và năng lực hội nhập quốc tế của người học.

QUỲNH NGUYỄN - THANH XUÂN