Phát triển đại học tinh hoa, đại học trọng điểm không thể 'đi dàn hàng ngang'

Ngày 10/8, Bộ GD-ĐT tổ chức Hội thảo “Phát triển mô hình đại học tinh hoa, đại học xuất sắc tại Việt Nam trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW, Chiến lược phát triển giáo dục đại học và Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học”.

Hội thảo được tổ chức nhằm trao đổi, thống nhất nhận thức và đề xuất các định hướng, giải pháp phát triển mô hình đại học tinh hoa, đại học xuất sắc của Việt Nam, góp phần cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Đồng thời, triển khai các định hướng của Chiến lược phát triển giáo dục đại học giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn đến năm 2045 và Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học.

Toàn cảnh Hội thảo. Ảnh: Bộ GD-ĐT

Đại học tinh hoa không nhất thiết phải xuất sắc ở tất cả các lĩnh vực

Phát biểu tại Hội thảo, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Lê Quân nhấn mạnh, yêu cầu xuyên suốt đối với giáo dục đại học trong giai đoạn tới là chất lượng. Chất lượng phải hướng tới những chuẩn mực đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước và hội nhập quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo, STEM và phát triển bền vững ngày càng đặt ra những yêu cầu mới đối với nguồn nhân lực.

Theo Thứ trưởng, xã hội đang chuyển trọng tâm từ tuyển dụng theo bằng cấp sang tuyển dụng theo năng lực. Vì vậy, quá trình đào tạo phải trả lời được câu hỏi sinh viên sau khi tốt nghiệp “làm được những việc gì”. Cùng với chuẩn đầu vào, chương trình và các điều kiện bảo đảm chất lượng, cần xác định rõ chuẩn đầu ra, gắn chất lượng đào tạo với nhu cầu xã hội, việc làm và khả năng phát huy năng lực của người học sau tốt nghiệp.

Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Lê Quân phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: Bộ GD-ĐT

Đối với phát triển đại học tinh hoa, đại học trọng điểm, Thứ trưởng cho rằng không thể “đi dàn hàng ngang” mà cần xác định những cơ sở, lĩnh vực có tiềm năng để tập trung nguồn lực phát triển. Theo đó, cần xây dựng bộ tiêu chí để sàng lọc, lựa chọn theo hai hướng: các cơ sở giáo dục đại học chủ động đăng ký, đề xuất thế mạnh của mình; đồng thời cơ quan quản lý nhà nước giao nhiệm vụ đối với những cơ sở có sứ mạng, trách nhiệm dẫn dắt. Cùng với tiêu chí đầu vào cần có bộ chỉ số đầu ra ngắn gọn, có thể đo đếm, đánh giá định kỳ kết quả thực hiện.

Thứ trưởng lưu ý, đại học tinh hoa không nhất thiết phải xuất sắc ở tất cả các lĩnh vực mà cần xác định được những thế mạnh có khả năng dẫn dắt, tạo ra các “vùng sáng” và lan tỏa trong toàn hệ thống. Việc lựa chọn cũng không đồng nghĩa với mặc nhiên công nhận một cơ sở đã là đại học tinh hoa, mà là giao nhiệm vụ để phát triển thành đại học tinh hoa, gắn với mục tiêu, lộ trình, kết quả cụ thể và cơ chế đánh giá “có vào, có ra”. Bên cạnh nhóm đại học tinh hoa là các đại học trọng điểm theo ngành, lĩnh vực, địa phương, vùng, khu vực và các trung tâm xuất sắc - nơi tập trung các nhà khoa học và năng lực nghiên cứu nổi trội.

Một nhiệm vụ quan trọng của đại học tinh hoa, theo Thứ trưởng là đào tạo nhân tài. Trước hết phải hình thành được đội ngũ nhà khoa học, giảng viên đại học chất lượng cao, có khả năng tiếp tục đào tạo nhân lực và phát triển nghiên cứu trong các lĩnh vực trọng tâm, trọng điểm.

Quá trình này cần được thực hiện đồng bộ từ phát hiện, bồi dưỡng nhà khoa học tiềm năng, nhà khoa học trẻ đến phát triển, thu hút các nhà khoa học xuất sắc trong nước, người Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế; trong đó cần đặc biệt chú trọng phát huy nội lực.

Đối với phát triển đại học tinh hoa, đại học trọng điểm, Thứ trưởng Lê Quân cho rằng không thể “đi dàn hàng ngang” mà cần xác định những cơ sở, lĩnh vực có tiềm năng để tập trung nguồn lực phát triển. Ảnh: Bộ GD-ĐT

Đặc biệt, Thứ trưởng nhấn mạnh không thể có chất lượng đào tạo tinh hoa, xuất sắc nếu không làm nghiên cứu. Đào tạo đại học cần chuyển mạnh theo hướng tăng cường học tập thông qua nghiên cứu, đề án, dự án, hoạt động liên ngành, xuyên ngành; đồng thời khẩn trương tái cấu trúc chương trình và mô hình đào tạo, chú trọng AI, chuyển đổi số và những yêu cầu mới về năng lực của người học.

Trên cơ sở đăng ký, đề xuất của các cơ sở giáo dục đại học, Bộ GD-ĐT sẽ từng bước hình thành bức tranh các trường, lĩnh vực có tiềm năng để lựa chọn, tập trung nguồn lực “vun cao”, tạo ra những mũi nhọn có khả năng dẫn dắt và lan tỏa trong toàn hệ thống.

Hướng tới hình thành 3 - 5 cơ sở giáo dục đại học tinh hoa

Báo cáo tại hội thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học Nguyễn Tiến Thảo cho biết, một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo Chiến lược phát triển giáo dục đại học là phân tầng hệ thống giáo dục đại học, gắn với chất lượng, hiệu quả đầu tư, đổi mới mô hình và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.

Theo dự thảo, đến năm 2030, Việt Nam hướng tới hình thành hệ thống giáo dục đại học, tăng năng lực đào tạo, nghiên cứu, chuyển đổi mô hình, từng bước hình thành hạ tầng tri thức quốc gia ngang tầm khu vực; phát triển các trung tâm đào tạo, trung tâm xuất sắc hàng đầu. Đồng thời, định hướng có khoảng 8-10 cơ sở giáo dục đại học thuộc nhóm 200 châu Á và khoảng 3-5 cơ sở hàng đầu thế giới.

Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD-ĐT) Nguyễn Tiến Thảo phát biểu. Ảnh: Bộ GD-ĐT

Đáng chú ý, dự thảo định hướng hình thành 3-5 cơ sở giáo dục đại học tinh hoa, khoảng 25-30 cơ sở giáo dục đại học trọng điểm chiến lược phục vụ theo lĩnh vực, vùng, ngành, địa phương và giữ vai trò dẫn dắt. Các cơ sở giáo dục đại học còn lại thực hiện nhiệm vụ cung cấp nguồn nhân lực trình độ cao, chất lượng, đáp ứng nhu cầu của thị trường lao động. Mỗi nhóm sẽ gắn với yêu cầu và nguồn lực đầu tư tương ứng.

Đối với nhóm đại học tinh hoa, yêu cầu đặt ra là nghiên cứu đỉnh cao, có khả năng cạnh tranh quốc tế và giữ vai trò dẫn dắt, cung cấp nguồn nhân lực, sản phẩm khoa học, công nghệ, tạo tác động đối với nền kinh tế. Đây cũng được định hướng là nơi hội tụ, thu hút nhân tài, nhà khoa học xuất sắc trong nước và quốc tế.

Vụ trưởng Nguyễn Tiến Thảo cho biết, việc phân nhóm không mang tính bất biến mà sẽ có cơ chế “vào - ra” theo chu kỳ đánh giá, gắn với mục tiêu, sứ mạng và sản phẩm đầu ra. Cùng với đó, quản trị giáo dục đại học sẽ chuyển từ quản trị hành chính sang quản trị theo sứ mạng, tiêu chí, dữ liệu và kết quả đầu ra; gắn tự chủ cao với trách nhiệm cao và phân bổ nguồn lực tương xứng.

Trường đại học tinh hoa phải đóng vai trò đầu tàu, tạo động lực phát triển cho cả hệ thống

Tại Hội thảo, các chuyên gia, nhà khoa học, đại diện cơ sở giáo dục đại học và doanh nghiệp đã trao đổi, thảo luận về tiêu chí, mô hình, cơ chế đầu tư và quản trị để hình thành các đại học tinh hoa, đại học xuất sắc tại Việt Nam.

Nhiều ý kiến thống nhất rằng, đại học tinh hoa không đơn thuần được xác định bằng quy mô, thứ hạng hay số lượng công bố khoa học mà phải thể hiện ở chất lượng đào tạo, năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, khả năng tạo ra tri thức, công nghệ và nhân tài, qua đó đóng góp và tạo tác động đối với sự phát triển của đất nước.

GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, nền tảng đầu tiên của một trường đại học tinh hoa là cam kết chất lượng. Không có cam kết thì không thể có đại học tinh hoa. Cam kết đó phải được thể hiện xuyên suốt trong toàn bộ hoạt động của nhà trường, từ người học, chương trình đào tạo, đội ngũ giảng viên, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo đến quản trị và tác động xã hội.

Một trường đại học tinh hoa phải hướng tới những chuẩn mực đẳng cấp quốc tế về chất lượng người học, chương trình đào tạo, đội ngũ, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, chất lượng không thể dừng lại ở một khẩu hiệu hay một bộ tiêu chí đánh giá. Chất lượng phải trở thành một hệ thống, một cơ chế vận hành và cuối cùng là một văn hóa của nhà trường.

GS.TS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: Bộ GD-ĐT

Một trong những thông điệp quan trọng được GS.TS Chử Đức Trình đặt ra là: đại học tinh hoa không thể là một “ốc đảo”. Càng xuất sắc thì trách nhiệm lan tỏa càng lớn. Tinh hoa không phải đặc quyền của một nhóm nhỏ, cũng không chỉ nhằm tạo ra một số cá nhân xuất sắc. Giá trị của đại học tinh hoa nằm ở khả năng tạo ra những con người, tri thức, công nghệ và năng lực cạnh tranh mới cho xã hội.

Vì vậy, theo ông, trường đại học tinh hoa phải đóng vai trò đầu tàu, có khả năng kéo và tạo động lực phát triển cho cả hệ thống. Nhà trường có thể thử nghiệm những mô hình đào tạo mới, tạo ra những chuẩn mực mới, đào tạo đội ngũ cho các cơ sở khác, chia sẻ hạ tầng và tri thức, đồng thời tăng cường kết nối giữa đại học với doanh nghiệp và Nhà nước.

Đại học tinh hoa cũng không nhất thiết phải làm tất cả mọi lĩnh vực. Theo GS.TS Chử Đức Trình, điều quan trọng là mỗi trường phải lựa chọn được những lĩnh vực có thế mạnh để dẫn dắt, tập trung nguồn lực và tạo ra những sản phẩm có giá trị nổi trội. Chính sự tập trung và khả năng tạo ra khác biệt sẽ giúp hình thành những trung tâm tri thức, công nghệ và nhân tài có sức cạnh tranh quốc tế.

Ở cấp độ quốc gia, mục tiêu cuối cùng vì thế không chỉ là tạo ra nguồn nhân lực cho nền kinh tế. Đại học tinh hoa phải tạo ra năng lực mới cho quốc gia. Đó có thể là những thế hệ nhân tài có khả năng dẫn dắt, những tri thức mới, những công nghệ mới hoặc những năng lực giải quyết các vấn đề chiến lược của đất nước.

"Từ cách nhìn này, tác động quốc gia trở thành một thước đo quan trọng của sự tinh hoa. Thành công của một trường đại học không chỉ được nhìn qua thứ hạng, số lượng công bố hay quy mô đào tạo, mà còn qua việc những kết quả ấy tạo ra thay đổi gì đối với đất nước và xã hội", GS.TS Chử Đức Trình nhấn mạnh.

Từ thực tiễn của Đại học Quốc gia Hà Nội, PGS.TS Đào Thanh Trường, Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh, tiến tới đại học tinh hoa là quá trình chuyển đổi về chất: từ phân tán sang tích hợp sức mạnh hệ thống, từ mở rộng quy mô sang ưu tiên chất lượng và đào tạo tài năng, từ kết quả học thuật thuần túy sang tạo tác động xã hội.

Theo PGS.TS Đào Thanh Trường, cần có cơ chế phân bổ nguồn lực không bình quân, mà gắn cơ chế đặc thù, nguồn lực đặc thù, nhiệm vụ đặc thù với sản phẩm đầu ra đặc thù; đồng thời tạo không gian để các đại học hợp tác, chia sẻ tài nguyên và cộng hưởng thế mạnh.

PGS.TS Võ Thanh Hải, Phó Hiệu trưởng Đại học Duy Tân đề xuất cần xây dựng bộ chuẩn rõ ràng đối với đại học tinh hoa, đại học xuất sắc. Việc công nhận cũng không nên mang tính cố định mà cần có cơ chế “vào - ra”, đánh giá theo chu kỳ để tạo động lực cạnh tranh và cơ hội cho những cơ sở có năng lực vươn lên. Ông đồng thời cho rằng nguồn lực tài chính và con người còn hạn chế nên cần tập trung đầu tư cho những đại học có khả năng dẫn dắt, thay vì phát triển dàn trải.

Ở góc nhìn doanh nghiệp, đại diện LG Electronics Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm chất lượng đầu ra.

Theo đó, một đại học tinh hoa cần tạo dựng được uy tín để khi nhắc đến một lĩnh vực đào tạo, xã hội và doanh nghiệp có thể nhận diện ngay cơ sở đào tạo có thế mạnh; người tốt nghiệp phải được bảo chứng về chất lượng, khả năng thích ứng và năng lực làm việc. Bên cạnh đó, năng lực sử dụng tiếng Anh cũng được xem là một yêu cầu quan trọng để người học có thể làm việc và hội nhập trong môi trường quốc tế.

Hồng Hạnh - Nguyễn Liên