Phát triển chuỗi giá trị bền vững cho ngành chuối Việt Nam: Bài 1: Con đường bền vững trong chuỗi giá trị toàn cầu

Với nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng tại thị trường Trung Quốc và triển vọng mở rộng sang các thị trường quốc tế, chuối không chỉ là cây trồng đem lại thu nhập ổn định cho nông dân mà còn là sản phẩm mang tiềm năng lớn về ngoại tệ. Tuy nhiên, thực tế sản xuất và xuất khẩu cho thấy ngành chuối Việt Nam đang đối mặt với những thách thức không hề nhỏ, từ dịch bệnh héo vàng chuối (bệnh Panama) do nấm Fusarium oxysporum f. sp. cubense nguy hiểm với chủng nhiệt đới 4 (TR4) hoành hành, năng suất và chất lượng trái chưa đồng đều, đến cơ chế quản lý. Chính vì vậy, cuộc tái cấu trúc toàn diện ngành chuối, từ giống cây đến chuỗi giá trị xuất khẩu, trở thành yêu cầu cấp bách, quyết định sức cạnh tranh dài hạn của ngành.

Chìa khóa của sản xuất bền vững

Một trong những bước đi chiến lược đầu tiên trong tái cấu trúc ngành chuối là ứng dụng giống kháng bệnh vàng lá, trong đó nổi bật là giống UNI 126 do Công ty Cổ phần Nông nghiệp U&I (Unifarm) nghiên cứu, phát triển giống chuối UNI 126 và đã được trồng thành công trên quy mô hơn 1.000ha, với tỉ lệ chống chịu bệnh từ 95%-98%. Do vậy, giống chuối này được các chuyên gia đánh giá cao nhờ khả năng chống bệnh Panama, năng suất ổn định và chất lượng trái đáp ứng yêu cầu xuất khẩu. Sự ra đời và phổ biến của UNI 126 không chỉ giúp giảm thiệt hại do dịch bệnh mà còn tạo tiền đề xây dựng chuỗi cung ứng đồng nhất, từ đồng ruộng đến thị trường xuất khẩu. Tuy nhiên, việc khai thác hiệu quả giống UNI 126 không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật canh tác mà còn liên quan mật thiết đến quyền giống và cơ chế lưu hành.

Kỹ thuật chăm sóc, theo dõi dịch bệnh và truy xuất nguồn gốc, góp phần nâng cao năng lực sản xuất tại cơ sở

Hiện nay, nhiều doanh nghiệp và nông dân vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận giống chất lượng cao do quy trình khảo nghiệm và cấp phép còn phức tạp, tốn thời gian. Đây là rào cản lớn khiến việc mở rộng sản xuất kháng bệnh bị trì hoãn, đồng thời làm tăng rủi ro mất mùa nếu dịch bệnh bùng phát. Các chuyên gia nông nghiệp đánh giá, cơ chế tự công bố lưu hành kết hợp với việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với giống cây trồng được xem là giải pháp tối ưu, vừa bảo đảm chất lượng, vừa thúc đẩy phát triển bền vững cho ngành nông nghiệp.

Theo đó, cơ chế này đem lại nhiều lợi ích thiết thực. Thứ nhất, doanh nghiệp có thể chủ động nghiên cứu và công bố lưu hành giống cây trồng theo tiêu chuẩn chất lượng, giảm bớt sự phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài. Qua đó, nâng cao hiệu quả kinh doanh và góp phần ổn định nguồn cung giống cho thị trường trong nước. Thứ hai, nông dân sẽ nhanh chóng tiếp cận các giống cây trồng có khả năng kháng bệnh cao, từ đó giảm thiểu rủi ro mất mùa và nâng cao năng suất. Việc được sử dụng giống chất lượng tốt, phù hợp với điều kiện canh tác địa phương giúp nông dân yên tâm đầu tư sản xuất; tăng khả năng cạnh tranh cho nông sản Việt Nam trên thị trường. Thứ ba, cơ chế này tạo động lực mạnh mẽ cho hoạt động nghiên cứu, phát triển giống mới, thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong ngành. Các nhà khoa học và doanh nghiệp có cơ hội bảo vệ thành quả nghiên cứu, khuyến khích ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ vào sản xuất giống, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường.

Nhìn chung, cơ chế tự công bố lưu hành kết hợp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ giống cây trồng không chỉ là giải pháp quản lý, mà còn là đòn bẩy quan trọng thúc đẩy ngành nông nghiệp phát triển bền vững và hiện đại hóa.

Thị trường và mô hình hợp tác ba bên

Không thể bàn về chuỗi giá trị xuất khẩu của chuối Việt Nam mà bỏ qua thị trường Trung Quốc, vốn chiếm tới gần 70% kim ngạch xuất khẩu chuối trong năm 2024. Đây là thị trường đầy tiềm năng nhưng cũng vô cùng khắt khe, đòi hỏi trái chuối phải đồng đều về kích cỡ, màu sắc, độ chín và có nguồn gốc giống rõ ràng, được chứng nhận kỹ thuật và an toàn sinh học. Điều này đồng nghĩa với việc, nếu chất lượng trái không đồng đều hoặc nguồn gốc giống không minh bạch, nông dân và doanh nghiệp sẽ mất uy tín và thị phần. Trong bối cảnh đó, giống UNI 126 với khả năng kháng bệnh và năng suất cao trở thành nền tảng để xây dựng chuỗi cung ứng đồng bộ, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe từ Trung Quốc và mở rộng tiềm năng sang các thị trường quốc tế khác.

Ngày nay, chuối trở thành mắt xích chiến lược trong chuỗi giá trị xuất khẩu

Việc duy trì chất lượng trái đồng đều không chỉ nâng cao khả năng cạnh tranh mà còn giúp Việt Nam củng cố vị thế trên thị trường chuối toàn cầu, vốn đang chịu sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các nước trong khu vực như Philippines, Ecuador hay Thái Lan. Ngành chuối Việt Nam đang đứng trước cơ hội chuyển mình mạnh mẽ nếu biết khai thác sức mạnh từ mô hình hợp tác tam giác chiến lược giữa Nhà nước - doanh nghiệp - nông dân. Một ngành chuối bền vững không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của từng bên, mà cần sự phối hợp đồng bộ để thoát khỏi tình trạng manh mún, phân tán, thiếu kết nối.

Vai trò của Nhà nước trong ngành chuối được coi là trụ cột quan trọng, bảo đảm cơ chế quản lý và phát triển hoạt động hiệu quả. Không chỉ dừng lại ở việc hoạch định chính sách, Nhà nước còn chịu trách nhiệm giám sát, xây dựng các tiêu chuẩn chất lượng, quy trình sản xuất và chế biến phù hợp với yêu cầu thị trường trong nước và quốc tế. Chính phủ cần hoàn thiện cơ chế quản lý giống, triển khai cơ chế tự công bố lưu hành và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với giống cây trồng.

Những biện pháp này giúp doanh nghiệp và nông dân chủ động sản xuất, sử dụng giống chất lượng cao, từ đó nâng cao năng suất và giá trị nông sản. Bên cạnh đó, Nhà nước cần hỗ trợ các chính sách về khoa học - kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng hạ tầng logistics, đồng thời triển khai các cơ chế khuyến khích nông dân và doanh nghiệp áp dụng công nghệ tiên tiến, giảm thiểu rủi ro trong sản xuất.

Việc xây dựng các quy định phòng chống nấm bệnh và áp dụng tiêu chuẩn an toàn sinh học nghiêm ngặt không chỉ bảo vệ năng suất mà còn góp phần giữ gìn thương hiệu chuối Việt trên thị trường quốc tế. Đặc biệt, Nhà nước cần thúc đẩy kết nối thị trường và phát triển hạ tầng logistics - từ kho lạnh, vùng trồng tập trung đến mạng lưới vận chuyển, nhằm giảm chi phí, nâng cao khả năng cạnh tranh cho nông sản xuất khẩu.

Doanh nghiệp là mắt xích then chốt trong chuỗi giá trị nông sản, đóng vai trò cầu nối giữa nông dân và thị trường. Khi chủ động hợp tác với nông dân, doanh nghiệp không chỉ bảo đảm nguồn cung ổn định mà còn nâng cao chất lượng sản phẩm thông qua việc hỗ trợ kỹ thuật, cung ứng vật tư chất lượng và tổ chức thu mua theo tiêu chuẩn quốc tế. Việc đầu tư vào sản xuất giống chất lượng cao và nghiên cứu giống mới giúp doanh nghiệp đảm bảo nguồn cung bền vững. Đồng thời, xây dựng chuỗi cung ứng khép kín từ sản xuất, chế biến đến xuất khẩu sẽ bảo đảm sự đồng bộ về chất lượng sản phẩm.

Ngoài ra, doanh nghiệp còn hỗ trợ nông dân về kỹ thuật chăm sóc, quản lý dịch bệnh và truy xuất nguồn gốc, góp phần nâng cao năng lực sản xuất tại cơ sở và tăng giá trị sản phẩm. Sự chủ động trong việc xây dựng thương hiệu, tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu và mở rộng thị trường xuất khẩu giúp doanh nghiệp gia tăng giá trị; tạo động lực để nông dân cải tiến kỹ thuật canh tác. Với vai trò trực tiếp tạo ra sản lượng và chất lượng trái chuối, nông dân cần chủ động tiếp cận giống kháng bệnh và áp dụng quy trình kỹ thuật tiên tiến, giảm thiểu rủi ro.

Tham gia hợp tác xã hoặc các chuỗi giá trị giúp nông dân ổn định tiêu thụ sản phẩm, hạn chế biến động thị trường. Bên cạnh đó, nông dân chính là nền tảng quan trọng nhất. Khi được trang bị kiến thức, kỹ năng sản xuất theo tiêu chuẩn, áp dụng các biện pháp an toàn sinh học và bảo vệ môi trường, nông dân sẽ tạo ra những sản phẩm đạt chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu khắt khe của thị trường quốc tế.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân chính là yếu tố then chốt để xây dựng một cơ chế kiểm soát chất lượng hiệu quả, định hướng sự phát triển bền vững cho ngành chuối Việt Nam. Nói cách khác, Nhà nước quyết định "khung tiêu chuẩn và hạ tầng"; doanh nghiệp quyết định "tổ chức chuỗi và thị trường"; nông dân quyết định "tuân thủ quy trình và chất lượng đầu vào". Thiếu một mắt xích, chuỗi sẽ không thể vận hành bền vững.

Chỉ khi Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân cùng đồng lòng, chia sẻ trách nhiệm và lợi ích, ngành chuối Việt Nam mới có thể vượt qua các thách thức hiện tại như biến đổi khí hậu, sâu bệnh, cạnh tranh quốc tế và thiếu hụt công nghệ chế biến. Sự phối hợp này không chỉ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh mà còn mở ra cơ hội đưa chuối Việt Nam vươn tới vị thế xứng đáng trong ngành nông sản xuất khẩu toàn cầu, khẳng định thương hiệu và giá trị của nông sản Việt trên bản đồ thế giới.

(Còn tiếp...)

DUY LUÂN - ĐOÀN QUỚI