Phát thanh trong thời đại số: Liệu radio có sớm được số hóa?

Chương trình phát thanh với tên gọi "Radio Nhân Dân" của Báo Nhân Dân góp phần làm đa dạng hóa nội dung và sản phẩm báo chí-truyền thông, mở rộng cách thức tiếp cận người sử dụng, nhất là độc giả-khán thính giả trẻ tuổi, ưa thích các nền tảng công nghệ số.

Chắc quý vị vẫn còn nhớ khi công nghệ truyền hình kỹ thuật số xuất hiện cách đây một số năm, đã có rất nhiều ý kiến khác nhau chung quanh nó, trong đó có cả những ý kiến phản biện. Chẳng hạn, có ý kiến cho rằng rất khó "bắt" được tín hiệu truyền hình số, và rằng hình ảnh thu được bởi công nghệ truyền hình số rất xấu. Nhưng rồi tất cả những ý kiến phản biện kiểu như vậy đã phải lùi bước, truyền hình kỹ thuật số trên thực tế đã được khẳng định là một công nghệ truyền hình tiên tiến với chất lượng hoàn hảo. Chỉ còn lác đác một vài ý kiến phàn nàn của những cư dân sống ở vùng sâu vùng xa.

Chẳng hạn, một khán giả trung thành của truyền hình trung ương, nhưng lại sống ở một tỉnh miền núi cho biết, trước đây ông ấy vẫn có thể bắt được tín hiệu analog của truyền hình trung ương, dù có hơi bị nhiễu. Nhưng giờ đây, khi truyền hình trung ương nhất loạt chuyển sang công nghệ số, thì ông ấy không thể bắt được tín hiệu của nhà đài nữa, ngay cả khi đã sử dụng một dàn ăng-ten cực lớn và một đầu thu kỹ thuật số có bộ khuếch đại tín hiệu.

Nhưng mà nhìn chung thì đa số bạn xem đài không phàn nàn gì. Những người có điều kiện thì đã chuyển hẳn sang dùng TV kỹ thuật số hoặc smart TV. "Con nhà nghèo" thì vẫn tiếp tục dùng TV analog cũ nhưng mua thêm đầu thu kỹ thuật số. May mắn thay, đầu thu này cũng không đắt đỏ gì.

Vậy còn đối với ngành phát thanh thì sao?

Phát thanh kỹ thuật số mang đến những cơ hội mới cho cả các đài phát thanh lẫn bạn nghe đài. Công nghệ số cho phép tạo thêm nhiều kênh phát thanh trên một tần số. Với công nghệ số, chất lượng âm thanh được cải thiện và nâng cao rõ rệt. Công nghệ số còn cho phép tích hợp radio với nhiều dịch vụ kỹ thuật số khác.

Vậy thì vì sao công nghệ phát thanh kỹ thuật số cho đến giờ này vẫn chưa trở nên phổ cập? Chúng ta hãy cùng nhau tìm hiểu.

Phát thanh bằng công nghệ analog: Thật đơn giản và dễ tiếp cận

Thực tế cho thấy, phát thanh bằng công nghệ analog, dù là trên băng tần FM hay AM, cho đến giờ này vẫn được ưa chuộng nhờ sự đơn giản và dễ tiếp cận. Để thu được tín hiệu phát thanh analog, tất cả những gì bạn cần làm chỉ là mua một chiếc radio nho nhỏ, không yêu cầu công nghệ phức tạp, cũng không yêu cầu thiết bị phải được kết nối internet. Chính sự tối giản về công nghệ này đã khiến chiếc radio trở thành một thiết bị không thể thiếu trong các tình huống khẩn cấp, chẳng hạn như thiên tai, khi mà các phương tiện tiếp nhận thông tin khác có thể không còn khả dụng.

Ngoài ra, chiếc radio analog có chi phí sản xuất thấp và cách sử dụng lại rất đơn giản. Các đài phát thanh có thể phủ sóng cả một vùng rộng lớn với chi phí rất khiêm tốn, còn bạn nghe đài có thể thu được các chương trình phát thanh bằng một chiếc radio nhỏ và rẻ tiền.

Phát thanh kỹ thuật số: Ưu điểm và thách thức

Phát thanh kỹ thuật số (Digital Audio Broadcasting - DAB hoặc HD Radio) là công nghệ phát thanh hiện đại. DAB có một số ưu thế vượt trội so với phát thanh bằng công nghệ analog. DAB cung cấp chất lượng âm thanh tốt hơn, nó có khả năng chống nhiễu và khả năng truyền tải thêm dữ liệu như lời bài hát, thông tin chương trình hoặc thậm chí là cả hình ảnh. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi ngành phát thanh từ công nghệ analog sang công nghệ digital đi kèm với một số khía cạnh phức tạp.

Nhu cầu về trang thiết bị mới

Để thu được tín hiệu phát thanh kỹ thuật số, bạn nghe đài cần phải mua cho mình một máy thu thanh kỹ thuật số - một thiết bị âm thanh hiện đại nhưng giá không hề rẻ (nếu so với chiếc radio truyền thống công nghệ analog).

Khảo sát ở các đô thị lớn cho thấy người ta chủ yếu nghe radio khi đang lái xe. Câu hỏi đặt ra ở đây là: Liệu sẽ có bao nhiêu phần trăm chủ xe hơi cũ đang được trang bị những chiếc radio analog rẻ tiền sẽ móc hầu bao để mua chiếc radio digital đắt tiền cho chiếc xế hộp cà tàng của mình?

Phạm vi phủ sóng hạn chế

Phát thanh kỹ thuật số đòi hỏi cơ sở hạ tầng phức tạp hơn và phạm vi phủ sóng hẹp hơn so với phát thanh truyền thống bằng công nghệ analog. Sóng phát thanh kỹ thuật số đặc biệt gặp nhiều trở ngại trong việc vươn tới các khu vực xa xôi hẻo lánh. Cư dân ở các vùng xa xôi hẻo lánh có thể mất cơ hội nghe đài nếu ngành phát thanh nhất loạt chuyển sang công nghệ số.

Cạnh tranh với internet

Với sự phát triển mạnh mẽ và nhanh chóng của các ứng dụng trên nền tảng internet, trong đó có ứng dụng radio online, ngành phát thanh (bao gồm cả phát thanh analog lẫn phát thanh kỹ thuật số) đang phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt.

Giới trẻ ngày nay có xu hướng thích nghe nhạc online và nhận podcast từ internet hơn là nghe nhạc qua đài phát thanh. (Podcast là các file âm thanh kỹ thuật số được cung cấp trên internet để tải xuống máy tính hoặc thiết bị di động, thường được phát hành theo loạt, và người đăng ký có thể tự động nhận được các nhạc phẩm mới để thưởng thức một cách nhanh chóng và tiện lợi).

Hiện nay internet đã có mặt ở hầu hết mọi nơi, qua cáp quang hoặc qua sóng 4G-5G. Do đó, đối với ngành phát thanh, việc chuyển sang công nghệ radio kỹ thuật số rõ ràng là một khoản đầu tư khó phát sinh lợi nhuận.

Tại sao công nghệ phát thanh kỹ thuật số cho đến giờ này vẫn chưa được phổ cập rộng rãi?

Một số chuyên gia cho rằng ngành phát thanh sẽ không bao giờ hoàn toàn chuyển đổi sang công nghệ số vì một số lý do sau đây:

Tình trạng bất bình đẳng trên quy mô toàn cầu

Tại các nước đang phát triển, việc tiếp cận công nghệ phát thanh số còn hạn chế. Các đài phát thanh và máy thu thanh analog sẽ vẫn tiếp tục là phương tiện truyền thông đại chúng rẻ tiền và dễ tiếp cận cho hàng triệu người. Trong 50 năm qua, nhiều chủng loại radio analog đã được sản xuất và chúng sẽ vẫn là phương tiện hữu ích để tiếp nhận thông tin trong một thời gian dài-dài nữa. Cho tới nay, các máy thu thanh công nghệ analog vẫn rẻ hơn nhiều so với các máy thu thanh kỹ thuật số.

Nhiều cơ quan báo chí hiện nay có thêm các sản phẩm podcast để mở rộng cách thức tiếp cận của độc giả.

Radio analog vẫn là phương tiện tiếp nhận thông tin đáng tin cậy trong những tình huống khẩn cấp

Trong các thảm họa thiên nhiên (động đất, bão lũ...), khi mạng lưới truyền thông kỹ thuật số có thể bị quá tải hoặc buộc phải ngừng hoạt động, thì phát thanh analog vẫn luôn là phương tiện quan trọng trong việc đưa thông tin tới người dân. Nhờ những sợi "dây trời" (ăng-ten) đơn giản, thính giả có thể "bắt" được tín hiệu radio analog ngay cả khi ở khoảng cách rất xa so với trạm phát sóng. Nhưng với tín hiệu kỹ thuật số thì thủ thuật này không ăn thua.

Radio analog - một di sản văn hóa

Với đa số dân chúng ở các nước nghèo, chiếc radio không chỉ là một sản phẩm công nghệ truyền thông, mà còn là một văn hóa phẩm. Đối với nhiều người, radio analog gắn liền với sự hoài niệm, với truyền thống và là biểu tượng của sự giản dị. Tôi có một ông bạn rất mê sưu tầm và sử dụng những chiếc radio analog cổ lỗ sĩ. Ông nói rằng sẽ không bao giờ mua bất kỳ một chiếc radio kỹ thuật số hiện đại nào hết, bởi "không có hứng thú".

Vậy, liệu radio có triển vọng sớm được số hóa hay không?

Bất chấp những lập luận nêu trên, quá trình chuyển đổi công nghệ phát thanh từ analog sang digital đã và đang được triển khai ở nhiều quốc gia. Ví dụ, tại Na Uy, công nghệ phát thanh analog trên băng tần FM đã bị loại bỏ hoàn toàn để chuyển sang công nghệ phát thanh kỹ thuật số. Ở các quốc gia khác như Anh, Đức và Australia, phát thanh kỹ thuật số đang phát triển nhanh chóng, nhưng phát thanh analog thì vẫn song song tồn tại.

Phát thanh kỹ thuật số mang đến những cơ hội mới cho cả các đài phát thanh lẫn bạn nghe đài. Công nghệ số cho phép tạo thêm nhiều kênh phát thanh trên một tần số. Với công nghệ số, chất lượng âm thanh được cải thiện và nâng cao rõ rệt. Công nghệ số còn cho phép tích hợp radio với nhiều dịch vụ kỹ thuật số khác.

Mặc dầu vậy, ngành phát thanh có lẽ sẽ chưa thể chuyển đổi hoàn toàn sang kỹ thuật số trên phạm vi toàn cầu, ít nhất là trong vài thập kỷ tới. Radio analog sẽ tiếp tục tồn tại nhờ sự đơn giản, tính tiện lợi sẵn có và độ tin cậy của nó. Nhưng ở các nước phát triển, phát thanh kỹ thuật số sẽ dần thay thế phát thanh analog bởi chất lượng âm thanh được cải thiện nhiều, lại tích hợp thêm được nhiều tiện ích số khác. Toàn bộ quá trình chuyển đổi công nghệ phát thanh từ analog sang digital có thể sẽ kéo dài vài thập kỷ. Nhưng các nhà công nghệ dự đoán rằng phát thanh analog sẽ không bao giờ bị loại bỏ hoàn toàn bởi sự giản tiện và rẻ tiền của các thiết bị phát thanh và thu thanh analog.

Mai Quang Huy