Phát huy sức mạnh 'hạt nhân' của kinh tế tri thức

Yếu tố then chốt quyết định sự thành công của kinh tế tri thức chính là nguồn nhân lực chất lượng cao

Không gian mới tạo bước nhảy vọt

TS. Trần Đình Thiên - thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng cho rằng, mục tiêu tăng trưởng 2 con số không chỉ được đặt cho một nhiệm kỳ 5 năm, mà gắn với một tầm nhìn dài, kéo tới tận năm 2045. Nền kinh tế hiện nay phải dựa trên công nghệ, tri thức và đổi mới sáng tạo.

Cùng quan điểm này, PGS. TS. Nguyễn Trọng Điều, Chủ tịch Hội Doanh nhân tư nhân Việt Nam khẳng định, khoa học công nghệ và chuyển đổi số - những trụ cột của kinh tế tri thức chính là “cánh cửa thần kỳ” để chúng ta tạo ra bước nhảy vọt, thay đổi vị thế quốc gia trên bản đồ thế giới. Chúng ta có quyền tự hào khi chứng kiến những “kỳ lân” công nghệ tỷ USD, những doanh nghiệp mạnh dạn dấn thân vào lĩnh vực bán dẫn, sản xuất chip hay siêu nền tảng. Đáng mừng là, việc đầu tư vào công nghệ cao hiện nay không còn là sự “miễn cưỡng” để bắt kịp xu hướng, mà đã trở thành động lực tự thân. Các doanh nhân đã nhìn thấy “hiệu quả kép” vừa tối ưu hóa quản trị, vừa kiến tạo giá trị thặng dư bền vững từ hàm lượng chất xám.

Tuy nhiên, một trong những hạn chế lớn nhất khi thúc đẩy kinh tế tri thức tại Việt Nam là sự thiếu hụt các công cụ cụ thể để hỗ trợ doanh nghiệp thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu. Nguồn lực dành cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) không chỉ thiếu về quy mô tài chính, mà còn gặp khó khăn ở khâu phân bổ, sử dụng chưa hiệu quả. Nếu không có giải pháp mạnh mẽ để khơi thông nguồn vốn tri thức này, Việt Nam khó có thể bắt kịp tốc độ phát triển chóng mặt của công nghệ toàn cầu. Bên cạnh đó, sự bất bình đẳng trong tiếp cận hạ tầng số cũng là một bài toán nan giải. Tại khu vực nông thôn, miền núi, việc thiếu hụt Internet tốc độ cao và kỹ năng số cơ bản của người dân đang tạo ra một khoảng cách lớn, khiến cơ hội học tập và việc làm trong môi trường số bị hạn chế, cản trở mục tiêu phát triển kinh tế tri thức đồng bộ trên phạm vi cả nước.

Phát triển đội ngũ đủ năng lực và tâm huyết

Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia cho rằng, yếu tố then chốt quyết định sự thành công của kinh tế tri thức chính là nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ trí thức, nhà khoa học và doanh nhân đổi mới sáng tạo.

Theo Giáo sư, Viện sĩ Châu Văn Minh, Bí thư Đảng ủy Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, nguyên Chủ tịch Viện hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam khẳng định, khát vọng vươn mình của dân tộc đang được hiện thực hóa bằng hệ thống chính sách đột phá và đồng bộ. Tuy nhiên, chính sách dù đúng và trúng đến đâu cũng chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai bởi đội ngũ đủ năng lực và tâm huyết. Đội ngũ trí thức, nhà khoa học, chuyên gia công nghệ và doanh nhân đổi mới sáng tạo chính là lực lượng nòng cốt, vừa là chủ thể sáng tạo tri thức mới, vừa là cầu nối đưa tri thức vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh và quản trị quốc gia. Vì vậy, cùng với hoàn thiện thể chế, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng cơ chế trọng dụng nhân tài, tạo môi trường nghiên cứu thuận lợi, bảo đảm quyền tự chủ, khuyến khích dấn thân và chấp nhận rủi ro trong đổi mới sáng tạo.

Để hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao cho nền kinh tế tri thức, giáo dục và đào tạo đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Theo GS.TS. Nguyễn Thị Cành, Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG TP. Hồ Chí Minh, cần đầu tư đào tạo đội ngũ giảng viên có trình độ cao, song song với đầu tư cho cơ sở hạ tầng giáo dục và nghiên cứu. Ngoài ra, chú trọng nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo thông qua gắn kết đào tạo với nhu cầu thực tế của thị trường, cần quan tâm đến việc xây dựng các chương trình đào tạo theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp, tạo điều kiện cho sinh viên, học viên được thực tập, làm việc thực tế tại doanh nghiệp, đặc biệt những ngành liên quan đến bán dẫn, công nghệ cao. Đối với việc thu hút và trọng dụng nhân tài, cần xây dựng các chính sách ưu đãi, thu hút nhân tài trong và ngoài nước; Có chính sách thu hút các chuyên gia, nhà khoa học, người Việt Nam thành đạt ở nước ngoài về làm việc, cùng với nâng cao chất lượng đào tạo sẽ tạo ra dòng vốn tri thức, đóng góp cho sự phát triển của đất nước.

Ở góc độ khác, TS. Trần Hải Linh, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân và Đầu tư Việt Nam - Hàn Quốc gợi ý, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài chính là nguồn lực tri thức đặc biệt quan trọng. Hiện nay có hơn 6 triệu người Việt Nam sinh sống và làm việc tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có đông đảo trí thức, chuyên gia và doanh nhân đang hoạt động tại các tập đoàn lớn, viện nghiên cứu, trường đại học và trung tâm công nghệ hàng đầu thế giới. Nguồn lực tri thức và kinh nghiệm quốc tế này có ý nghĩa rất lớn đối với quá trình đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Nhiều kiều bào luôn mong muốn được kết nối với trong nước để chia sẻ tri thức, kinh nghiệm quản trị cũng như tham gia vào các dự án khoa học - công nghệ và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo. Không chỉ đóng góp về tri thức và nguồn lực kinh tế, cộng đồng kiều bào còn đóng vai trò cầu nối quan trọng giữa Việt Nam với thị trường và đối tác quốc tế. Sự am hiểu cả môi trường quốc tế lẫn bối cảnh trong nước giúp họ thúc đẩy hợp tác đầu tư, thương mại và mở rộng mạng lưới thị trường cho doanh nghiệp Việt Nam, TS. Trần Hải Linh khẳng định.

Võ Giang