'Pháo đài ngầm' dưới đảo Qeshm của Iran và thế trận siết chặt eo biển Hormuz

Nằm sâu bên dưới các hang động muối uốn lượn và những cánh rừng ngập mặn xanh tươi trên đảo Qeshm, tại eo biển Hormuz, là một dạng “kiến trúc” đặc biệt của Iran ít được biết đến. Nếu trước đây, du khách tìm đến “bảo tàng địa chất ngoài trời” này để chiêm ngưỡng các cấu trúc đá kỳ ảo, thì hiện nay sự chú ý của cộng đồng quốc tế lại hướng xuống lòng đất, nơi được cho là tồn tại các “thành phố tên lửa ngầm” của Iran.

Vị trí đảo Qeshm của Iran. Nguồn: Al Jazeera

Trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ và Iran bùng phát, Qeshm dần chuyển từ một trung tâm thương mại tự do và điểm đến du lịch thành vị trí tiền tiêu mang ý nghĩa quân sự, đồng thời được coi là mục tiêu chiến lược quan trọng đối với lực lượng Mỹ đang hiện diện tại khu vực eo biển Hormuz.

Với diện tích khoảng 1.445 km², hòn đảo có vị trí chi phối lối vào eo biển từ Vịnh Ba Tư, tạo lợi thế kiểm soát một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng hàng đầu thế giới.

Hòn đảo này có khoảng 148.000 người dân sinh sống, chủ yếu là người Hồi giáo Sunni sử dụng phương ngữ Bandari. Đời sống của họ gắn bó mật thiết với biển, thể hiện qua lễ hội thường niên Nowruz Sayyadi - dịp cộng đồng tạm ngừng đánh bắt để tôn vinh nguồn lợi từ đại dương. Tuy nhiên, cuộc sống nơi đây đã bị xáo trộn khi ngày 7/3, khoảng một tuần sau khi xung đột với Iran nổ ra, Mỹ tiến hành không kích nhằm vào một cơ sở khử mặn quan trọng trên đảo. Tehran lên án đây là “hành động nghiêm trọng nhằm vào dân thường”, cho rằng cuộc tấn công đã làm gián đoạn nguồn cung nước ngọt cho khoảng 30 làng lân cận.

Sau đó, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố tiến hành các đòn đáp trả nhằm vào lực lượng Mỹ tại căn cứ Juffair ở Bahrain, đồng thời cáo buộc cuộc tấn công vào Qeshm được triển khai từ một quốc gia vùng Vịnh.

Dưới đây là những thông tin chính về vai trò chiến lược và bối cảnh lịch sử của đảo Qeshm.

“Pháo đài ngầm” của Iran

Hiện nay, bộ mặt công nghiệp hiện đại của đảo Qeshm dần bị lu mờ bởi vai trò chiến lược được ví như “tàu sân bay không thể đánh chìm” của Iran.

Nằm cách thành phố cảng Bandar Abbas khoảng 22 km về phía nam, Qeshm có vị trí chi phối eo biển Clarence (Kuran) và được xem là nền tảng quan trọng cho học thuyết tác chiến hải quân “bất đối xứng” của Iran.

Dù Iran không công bố số liệu cụ thể về hệ thống tàu tấn công nhanh và các công trình phòng thủ ven biển được bố trí trong mạng lưới ngầm trên đảo nhưng mục tiêu chiến lược của hòn đảo này được đánh giá là khá rõ ràng. Cựu tướng người Lebanon Hassan Jouni, chuyên gia quân sự và chiến lược, cho biết Qeshm được cho là nơi sở hữu các năng lực tấn công chủ chốt của Iran trong một hệ thống được mô tả là “thành phố tên lửa” ngầm. Theo ông, các mạng lưới này được thiết kế nhằm phục vụ mục tiêu kiểm soát, thậm chí phong tỏa eo biển Hormuz khi cần thiết.

Thời gian gần đây, lưu thông hàng hải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn sau các cảnh báo tấn công nhằm vào tàu thuyền đi qua khu vực. Hiện chỉ một số ít tàu vận chuyển dầu khí thiết yếu được phép lưu thông. Nhiều quốc gia khẩn trương đàm phán với Iran để đảm bảo an toàn cho tàu chở dầu của họ, còn chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump tìm cách thiết lập một liên minh hải quân nhằm khôi phục hoạt động của tuyến đường biển chiến lược này.

Trong khi Qeshm trở thành tâm điểm của cạnh tranh năng lượng toàn cầu thế kỷ 21, các hang muối cổ và di tích lâu đời trên đảo vẫn phản ánh chiều sâu lịch sử. Chúng gợi nhắc rằng, dù nhiều đế chế và liên minh quân sự - từ Bồ Đào Nha đến Anh - từng hiện diện rồi suy tàn, vị trí địa chiến lược của hòn đảo tại eo biển Hormuz vẫn giữ nguyên giá trị qua thời gian.

Hòn đảo có nhiều tên gọi

Trong tiếng Arab, Qeshm được gọi là Jazira al-Tawila (Đảo Dài), phản ánh đặc điểm địa lý nổi bật. Bản sắc của hòn đảo này được hình thành qua nhiều giai đoạn lịch sử gắn với các nền văn minh và đế chế khác nhau.

Theo Bách khoa toàn thư Iranica, nhà thám hiểm Hy Lạp Nearchus từng gọi hòn đảo là Oaracta và cho rằng nơi đây có lăng mộ của Erythras - nhân vật gắn với tên gọi Biển Erythraean. Đến thế kỷ IX, các nhà địa lý Hồi giáo gọi đảo là Abarkawan.

Vị trí chiến lược khiến Qeshm nhiều lần trở thành nơi trú ẩn và trung tâm tập trung quyền lực. Qeshm còn đóng vai trò là nguồn cung cấp nước ngọt quan trọng cho Vương quốc Hormuz ở khu vực Vịnh Ba Tư khô hạn.

Sự giàu có của hòn đảo cũng khiến nơi đây trở thành mục tiêu quân sự. Năm 1552, Tướng Ottoman Piri Reis tiến công và chiếm giữ Qeshm, thu được khối tài sản được các ghi chép đương thời mô tả là “một trong những chiến lợi phẩm giàu có nhất thế giới”.

Ngoài những tháp canh quân sự và các hầm chứa ngầm của IRGC, Qeshm vẫn là một trong những địa điểm đa dạng sinh thái nhất ở Trung Đông. Nơi đây có Rừng ngập mặn Hara, một khu vực sinh sản quan trọng cho các loài chim di cư, và Công viên địa chất Qeshm - công viên đầu tiên thuộc loại này trong khu vực được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận vào năm 2006.

Hồng Anh/VOV.VN (Tổng hợp)