Phân loại rác thải tại nguồn chưa như kỳ vọng

Hội viên Hội LHPN phường Tĩnh Gia tham gia thu gom, phân loại chai nhựa, lon nhôm theo mô hình “Từ thu gom phế liệu đến triệu phần quà”.

Theo Điều 75, Luật BVMT năm 2020, CTR sinh hoạt (rác thải) phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân được phân loại theo nguyên tắc như sau: CTR có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; CTR sinh hoạt khác. Đối với hộ gia đình, cá nhân ở nông thôn, luật khuyến khích tận dụng tối đa chất thải thực phẩm để làm phân bón hữu cơ, làm thức ăn chăn nuôi. CTR có khả năng tái sử dụng, tái chế được chuyển giao cho tổ chức, cá nhân tái sử dụng; tái chế hoặc cơ sở có chức năng thu gom, vận chuyển CTR sinh hoạt. Chất thải thực phẩm không dùng làm phân bón phải được chuyển giao cho cơ sở có chức năng thu gom, vận chuyển CTR sinh hoạt. CTR sinh hoạt khác phải được chứa, đựng trong bao bì theo quy định và chuyển giao cho đơn vị có chức năng thu gom, vận chuyển CTR sinh hoạt...

Thực hiện chủ trương phân loại rác thải tại nguồn, UBND tỉnh và ngành chức năng của tỉnh đã chỉ đạo, đôn đốc các địa phương triển khai nhiều giải pháp từ tuyên truyền đến xây dựng các mô hình điểm. Tuy nhiên, ghi nhận từ thực tiễn cũng như qua đánh giá của ngành chức năng cho thấy, việc triển khai mô hình phân loại rác thải tại nguồn chưa thực hiện rộng khắp trên địa bàn các xã, phường, chưa tạo thành phong trào, ý thức, thói quen tự giác của người dân. Việc phân loại rác mới chỉ dừng lại ở tư duy “tận dụng giá trị kinh tế”. Đại bộ phận người dân mới chỉ tách riêng các loại rác tái chế có giá trị cao như chai nhựa, lon nhôm, hay giấy vụn... còn phần lớn rác thải hữu cơ (rác thực phẩm) và các loại rác hỗn hợp khác vẫn “tất cả trong một”, khiến rác thải sinh hoạt trở thành một khối tạp chất hỗn độn tại các bãi chôn lấp, gây ra khó khăn cho khâu xử lý sau cùng.

Đánh giá về nguyên nhân dẫn đến kết quả phân loại rác tại nguồn ở nhiều địa phương chưa đạt kết quả như kỳ vọng, ngành chức năng cho rằng, nhận thức của một bộ phận người dân vẫn còn mang tính đối phó, chưa hình thành được thói quen bền vững do các quy định về xử phạt chưa được thực thi nghiêm minh. Hơn nữa, việc thiếu các nhà máy tái chế quy mô lớn và công nghệ xử lý chất thải hữu cơ hiện đại khiến rác thải sau khi phân loại vẫn chủ yếu được đưa đi chôn lấp, làm mất đi ý nghĩa cốt lõi của việc tái tuần hoàn tài nguyên. Đáng chú ý, tại một số địa phương, dù người dân đã có ý thức chia rác thành các túi riêng biệt, nhưng đến khâu vận chuyển, nhân viên vệ sinh lại đổ chung tất cả vào một xe tải vì thiếu phương tiện chuyên dụng cho từng loại rác, làm triệt tiêu động lực của cộng đồng...

Qua khảo sát, đánh giá của ngành chức năng, trong rác thải sinh hoạt, rác thải dễ phân hủy chiếm tới 60%, rác thải tái chế chiếm 7%, chất thải trơ chiếm 28%, chất thải nguy hại chiếm 1%, còn lại là chất thải khác chiếm 4%. Vì vậy, việc thực hiện phân loại triệt để rác thải sẽ giảm được phần lớn rác thải phải xử lý. Nếu không phân loại được thì toàn bộ rác thải phải xử lý dẫn đến nhiều nơi bị quá tải do rác thải phát sinh vượt quá công suất xử lý của các bãi chôn lấp, lò đốt. Theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường, trong năm 2025 khối lượng CTR sinh hoạt phát sinh hằng ngày ở các địa phương trong tỉnh khoảng 2.521 tấn/ngày, khối lượng rác được thu gom, xử lý là 2.361 tấn/ngày, đạt 93,68%. Trong đó, lượng rác thải được phân loại, xử lý tại nguồn khoảng 461 tấn/ngày; khối lượng được thu gom, vận chuyển, xử lý tập trung khoảng 1.900 tấn/ngày. Tỷ lệ CTR sinh hoạt xử lý theo hình thức chôn lấp ở tỉnh ta vẫn rất cao. Ví dụ như tại phường Hạc Thành tỷ lệ xử lý rác thải bằng hình thức chôn lấp trong năm 2025 là 74,7%; phường Đông Quang là 77,27%, phường Sầm Sơn là 85,26%; phường Bỉm Sơn là 85,57%... Trong khi đó tại một số địa phương tồn tại nhiều bãi chứa rác nhỏ, tự phát, tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm môi trường, ô nhiễm nguồn nước; một số khu xử lý rác thải vận hành chưa đúng quy trình kỹ thuật hoặc bãi chôn lấp quá tải ảnh hưởng đến môi trường, đời sống Nhân dân...

Trước những tồn tại, hạn chế cùng những nguyên nhân được nhận diện, để nâng cao hiệu quả phân loại rác tại nguồn, nhiều ý kiến tại các hội nghị, hội thảo cho rằng, cần sự chuyển dịch mạnh mẽ từ tư duy cá nhân sang trách nhiệm cộng đồng. Cần sự vào cuộc tích cực hơn nữa của cả hệ thống chính trị, của mỗi người dân trong thực hiện hiệu quả 3 trụ cột chính đó là: hạ tầng thu gom chuyên biệt cho từng nhóm rác; khung pháp lý nghiêm ngặt về quản lý rác thải sinh hoạt và nền tảng giáo dục cộng đồng nâng cao văn hóa ứng xử của con người với môi trường. Khi những trụ cột này được thực thi hiệu quả, đặc biệt là khi nhận thức và hành động của người dân được nâng cao, khi mỗi túi rác được phân loại và xử lý đúng cách, đó sẽ là những viên gạch vững chắc xây dựng nền móng, kiến tạo tương lai xanh bền vững.

Bài và ảnh: Phong Sắc