Phân loại rác tại nguồn:Luật đã rõ, vì sao chưa triển khai thực hiện nghiêm túc?

Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, khi kỷ cương thực thi chưa nghiêm thì mục tiêu giảm tải cho môi trường chưa đạt được và đã đến lúc phải đưa phân loại rác trở thành nền nếp...

Cán bộ Công ty TNHH một thành viên Môi trường đô thị Hà Nội hướng dẫn học sinh Trường Tiểu học Hoàng Diệu (phường Ngọc Hà) cách phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn. Ảnh: Ngọc Hiệp

Kỷ cương pháp luật là then chốt

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 xác lập bước chuyển căn bản trong quản lý chất thải rắn sinh hoạt, trong đó phân loại rác tại nguồn là nghĩa vụ bắt buộc của người dân, gắn trực tiếp với trách nhiệm và chi phí xử lý. Còn theo các quy định của thành phố Hà Nội, rác sinh hoạt phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân phải được phân thành ba nhóm chính: Chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; chất thải sinh hoạt còn lại. Mỗi nhóm có bao bì, thùng chứa, thời gian và địa điểm tập kết riêng, nhằm tạo điều kiện cho công tác thu gom, xử lý theo định hướng kinh tế tuần hoàn.

Hành lang pháp lý cho việc phân loại rác tại nguồn về cơ bản đã đầy đủ. Từ quy định về màu sắc bao bì, thiết bị lưu chứa, thời gian bỏ rác đến trách nhiệm của chính quyền cơ sở, đơn vị vệ sinh môi trường và người dân đều được cụ thể hóa. Đặc biệt, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cho phép đơn vị thu gom từ chối tiếp nhận rác không phân loại đúng quy định, nhằm buộc người dân phải thay đổi hành vi xả rác. Theo đánh giá của các cơ quan quản lý môi trường, nếu không phân loại rác thải tại nguồn, toàn bộ hệ thống xử lý phía sau sẽ bị quá tải, chi phí tăng cao, trong khi cơ hội tái chế, tái sử dụng bị bỏ lỡ. Đối với một đô thị đặc biệt như thành phố Hà Nội, nơi mỗi ngày phát sinh gần 7.600 tấn rác, phân loại rác không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là điều kiện sống còn để bảo đảm phát triển bền vững.

Thực tế tại nhiều khu dân cư cho thấy, việc phân loại rác mới dừng lại ở mức độ phong trào. Có nơi thùng rác phân loại được bố trí, nhưng rác vẫn bị bỏ chung; có nơi người dân đã phân loại, song khâu thu gom lại trộn lẫn. Vi phạm chủ yếu mới chỉ bị nhắc nhở, xử phạt hầu như chưa được áp dụng, khiến quy định pháp luật chưa đủ sức răn đe.

Một chuyên gia môi trường cho rằng, nếu rác không phân loại vẫn được thu gom bình thường thì mọi nỗ lực tuyên truyền đều trở nên hình thức. Phân loại rác phải được coi là hành vi chấp hành pháp luật, tương tự như tuân thủ trật tự giao thông. Đồng thời, gắn việc chấp hành với chi phí thu gom, xử lý hành vi phát sinh rác là cách tiếp cận tiến bộ, buộc mỗi gia đình phải cân nhắc và thay đổi thói quen sinh hoạt.

Ở góc độ quản lý, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Minh Tấn khẳng định, trách nhiệm trước hết thuộc về chính quyền cơ sở. UBND các xã, phường phải coi phân loại rác tại nguồn là nhiệm vụ quản lý nhà nước thường xuyên, từ đó công khai quy định, lịch thu gom; tổ chức kiểm tra hằng ngày; xử phạt nghiêm trường hợp vi phạm. Nếu để tình trạng rác không phân loại kéo dài, người đứng đầu địa phương phải chịu trách nhiệm.

Trách nhiệm từ chính quyền đến từng hộ dân

Dư luận xã hội nhìn chung đồng thuận với chủ trương phân loại rác tại nguồn, song cũng bày tỏ mong muốn việc triển khai phải đồng bộ, công bằng. Nhiều người dân cho rằng, họ sẵn sàng phân loại nếu hệ thống thu gom, xử lý làm đúng, làm nghiêm.

Bà Nguyễn Thị Điển ở chung cư G1 Thành Công (phường Giảng Võ) chia sẻ: “Gia đình tôi đã phân loại rác nhiều lần, nhưng thấy xe gom lại đổ chung nên cũng nản. Nếu thành phố làm quyết liệt, tôi tin người dân sẽ ủng hộ”. Tương tự, ở khu vực ngoại thành, không ít hộ gia đình đã tận dụng chất thải thực phẩm để làm phân hữu cơ hoặc thức ăn chăn nuôi, qua đó giảm lượng rác phải thu gom. Theo họ, nếu được hướng dẫn cụ thể và có chế tài rõ ràng, việc phân loại rác hoàn toàn có thể trở thành thói quen hằng ngày. Các tổ chức đoàn thể ở cơ sở cũng được kỳ vọng đóng vai trò cầu nối giữa chính quyền và người dân, vừa tuyên truyền, vừa giám sát việc thực hiện. Khi người dân thấy quy định được áp dụng công bằng, minh bạch, niềm tin vào chính sách sẽ được củng cố.

Tuy vậy, phân loại rác tại nguồn không thể chỉ trông chờ vào ý thức tự giác. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, chỉ khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, hành vi xã hội mới thay đổi. Với thành phố Hà Nội, việc chuyển từ vận động sang xử lý vi phạm là bước đi cần thiết để đưa luật vào cuộc sống.

Luật đã rõ, quy định đã cụ thể, chế tài đã sẵn sàng. Điều còn thiếu là sự vào cuộc đồng bộ: Chính quyền cơ sở quyết liệt, đơn vị thu gom làm đúng chức năng, người dân chấp hành nghiêm túc. Khi mỗi túi rác được phân loại đúng, môi trường sống của Thủ đô mới có thể được cải thiện một cách thực chất và bền vững. Quan trọng hơn, đó là thước đo năng lực quản lý và kỷ cương thực thi pháp luật ở cơ sở.

Hoàng Sơn