Phân loại rác tại nguồn - quy định vẫn đang 'nằm trên giấy'?

Rác lẫn lộn tràn ra lòng đường tại các khu chợ truyền thống. Ảnh: Thu Hà

Quy định mới, thói quen cũ

Theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn từ Bộ Tài nguyên và Môi trường, việc phân loại chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) tại nguồn đã chính thức trở thành nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi cá nhân và hộ gia đình kể từ đầu năm 2025. Theo đó, CTRSH phát sinh từ hoạt động sinh hoạt hàng ngày phải được tách biệt thành 3 nhóm: Nhóm chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; nhóm chất thải thực phẩm và nhóm chất thải sinh hoạt khác.

Để đảm bảo tính nghiêm minh và thúc đẩy ý thức tự giác, Nghị định số 45/2022/NĐ-CP đã ban hành khung xử phạt vi phạm hành chính cụ thể. Đối với hành vi không phân loại CTRSH hoặc không sử dụng bao bì chứa chất thải đúng yêu cầu, cá nhân, hộ gia đình có thể bị phạt tiền từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng.

Hơn thế nữa, để đưa chính sách đi vào thực tiễn, pháp luật đã “trao quyền” cho các đơn vị thu gom và vận chuyển. Cụ thể, các cơ sở này có quyền từ chối tiếp nhận rác đối với những hộ gia đình, cá nhân không thực hiện phân loại, đồng thời báo cáo cơ quan chức năng có thẩm quyền để lập biên bản và xử lý theo chế tài hiện hành.

Tuy nhiên, tại các khu dân cư đô thị và chợ truyền thống ở khu vực TP. Vinh cũ – vốn được xem là “điểm nóng” về rác thải sinh hoạt, việc phân loại tại nguồn vẫn chưa được thực hiện nghiêm túc. Thay vì được tách bạch khoa học theo quy định mới, túi nilon vẫn đóng vai trò là “mẫu số chung” chứa đựng mọi loại chất thải trộn lẫn. Thực trạng này bắt nguồn từ việc không ít người dân còn mơ hồ về các chế tài hiện hành, dẫn đến tâm lý ngại thay đổi và duy trì lối sinh hoạt “tiện đâu bỏ đó”.

Những túi nilon "tất cả trong một" vẫn chất đống trước nhiều cửa nhà chờ thu gom. Ảnh: Thu Hà

Và sự trái ngược này đã “phơi bày” một khoảng cách đáng quan ngại giữa chính sách và thực thi. Khi những quy định mới vẫn chưa thể “chạm” tới đời sống và thói quen sinh hoạt vẫn luẩn quẩn theo lối mòn, mọi áp lực cuối cùng lại đổ dồn lên vai những người lao động trực tiếp, khiến công tác thu gom vốn đã vất vả nay lại tiềm ẩn thêm nhiều rủi ro.

Nghịch lý hạ tầng

Nếu chỉ quy trách nhiệm cho ý thức người dân thì đó là cách nhìn phiến diện và thiếu công bằng. Ở một số khu dân cư, đã có những hộ gia đình hình thành thói quen phân loại, chủ động tách riêng rác thải sinh hoạt ngay tại nguồn. Vấn đề đặt ra là: sau khi được phân loại kỹ lưỡng, lượng rác ấy sẽ được thu gom và xử lý theo quy trình nào?

Đây chính là lúc nghịch lý của hệ thống “lộ diện” rõ nét nhất. Người dân có thể chia rác thành nhiều túi riêng biệt, nhưng khi xe thu gom đến, tất cả lại được đổ chung vào một thùng chứa, xe chở rác chuyên dụng và cuối cùng vẫn xử lý bằng hình thức chôn lấp như cũ. Điều này khiến nỗ lực của không ít người tiên phong trở nên vô nghĩa, thậm chí gây ra tâm lý thất vọng và hoài nghi.

Xe thu gom rác thải hỗn hợp trong khu dân cư. Ảnh: Thu Hà

Cần một “cuộc cách mạng” đồng bộ

Để Luật Bảo vệ môi trường không bị “vô hiệu hóa” và trở thành một mệnh lệnh hành chính khô khan trên giấy, các quy định về phân loại rác tại nguồn cần được cụ thể hóa bằng những giải pháp đồng bộ ngay từ cấp cơ sở. Với tỉnh Nghệ An, yêu cầu này đặt ra ngày càng cấp thiết, đòi hỏi cách tiếp cận mang tính tổng thể, thay vì chỉ dừng lại ở những lời kêu gọi nâng cao ý thức.

Tại khu vực TP. Vinh cũ, trung bình mỗi ngày phát sinh hàng trăm tấn rác thải sinh hoạt. Ảnh: Thu Hà

Nhìn nhận về những rào cản hiện tại, ông Thái Văn Hùng – Phó Trưởng phòng Kinh tế, hạ tầng và đô thị phường Vinh Phú cho hay: “Dù còn gặp nhiều khó khăn, bất cập nhưng địa phương vẫn luôn xác định việc phân loại và xử lý rác thải là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt. Thời gian tới, bên cạnh việc vận động, phường sẽ tập trung siết chặt kỷ cương, kiểm soát vi phạm, đồng thời kiến nghị cấp trên sớm đầu tư hạ tầng kỹ thuật, trang thiết bị chuyên dụng để bảo đảm quy trình thu gom, vận chuyển được thực hiện đồng bộ”.

Cán bộ phường Vinh Phú trao đổi với người dân về công tác phân loại, thu gom rác thải tại địa phương. Ảnh: Thu Hà

Từ thực tế triển khai, ông Phạm Hữu Thắng – Trưởng phòng Tổ chức Hành chính, Công ty cổ phần Môi trường và Công trình đô thị Nghệ An thẳng thắn cho rằng, trước hết, các doanh nghiệp cần chủ động đồng bộ hóa phương tiện và đầu tư hệ thống thiết bị chuyên dụng để tương thích với từng loại rác sau phân loại. Tuy nhiên, giải pháp căn cơ nhất vẫn là sự vào cuộc của chính quyền trong việc quy hoạch quỹ đất xây dựng các trạm trung chuyển đạt chuẩn, đi kèm các chính sách kinh tế và ứng dụng công nghệ số để tăng tính giám sát.

Chính vì vậy, hơn lúc nào hết, việc phân loại rác tại nguồn cần được đặt đúng vị trí là một nhiệm vụ phát triển bền vững, thay vì chỉ dừng lại ở yêu cầu hành chính mang tính hình thức. Khi những nỗ lực từ phía người dân được “tiếp sức” bởi một hệ thống xử lý đồng bộ, đó cũng là lúc sự thay đổi được khẳng định một cách thực chất và bền vững trong cộng đồng.

Hoàng Thu Hà