PGS Bùi Hoài Sơn: Nên phản biện vấn đề nóng trong văn hóa, nghệ thuật thế nào?

Tọa đàm chuyên đề “Kỹ năng viết, phản biện những vấn đề nóng trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật”. (Ảnh: Lê Đông/TTXVN)

“Trong thế giới phẳng hiện nay, công chúng dễ dàng tiếp cận các nguồn thông tin đa dạng và cũng dễ dàng đưa ra bình luận, phán xét, tạo những luồng dư luận trái chiều. Do đó các nhà báo rất cần có kỹ năng để dẫn dắt dòng chảy thông tin, phản biện đúng vấn đề, trúng đối tượng và với cách thể hiện dễ được tiếp nhận. Thực tế đã cho thấy nhiều điểm nóng về tư tưởng, chính trị có căn nguyên từ thông tin xuyên tạc, bóp méo hoặc lợi dụng những vấn đề bất cập, hạn chế trong công tác quản lý, trong đó có hoạt động văn hóa, văn nghệ. Nhận diện điểm nóng, có cách xử lý phù hợp là điều mà những người làm báo cần được trang bị.”

Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Vũ Việt Trang khẳng định như vậy tại tọa đàm “Kỹ năng viết, phản biện những vấn đề nóng trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật” do Văn phòng Đảng ủy TTXVN phối hợp cùng Nhóm Chuyên gia Ban Chỉ đạo 35 TTXVN tổ chức ngày 30/6, tại Hà Nội.

Đáng chú ý Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội, diễn giả của chương trình đã chia sẻ nội dung cốt lõi của Nghị quyết 80-NQ/TW cùng câu chuyện xuyên suốt: Viết về những vấn đề nóng trong văn hóa, nghệ thuật: Từ hiện tượng xã hội đến câu chuyện chính sách, đã đặt ra nhiều vấn đề đáng suy ngẫm cho những người làm báo, đồng thời đưa ra những phân tích giàu sức thuyết phục.

Vì sao văn hóa, nghệ thuật hay có vấn đề nóng?

Theo Tổng Giám đốc Vũ Việt Trang, Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam khẳng định văn hóa không chỉ là “nền tảng tinh thần” mà phải trở thành nền tảng vững chắc của sự phát triển, từ đó đặt ra yêu cầu: “Các cấp ủy, tổ chức Đảng, cán bộ, đảng viên và nhân dân phải quán triệt, nhận thức đầy đủ, sâu sắc, toàn diện về vai trò nền tảng, sức mạnh nội sinh quan trọng của văn hóa trong phát triển đất nước.”

Chính vì vậy, công tác truyền thông về bảo tồn, giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa, tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hóa của nhân loại là nhiệm vụ quan trọng của những người làm công tác báo chí, nhất là trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của nền tảng số.

Đồng chí Vũ Việt Trang, Ủy viên Ban Thường vụ Đảng ủy các cơ quan Đảng Trung ương, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Bí thư Đảng ủy, Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam phát biểu khai mạc buổi Tọa đàm. Ảnh: Lê Đông/TTXVN

Trên tinh thần đó, những chia sẻ của Phó Giáo sư Bùi Hoài Sơn tại buổi tọa đàm đã mang đến những góc nhìn đa chiều hơn cho những người làm báo thông tấn về kỹ năng viết, phản biện những vấn đề nóng trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật.

Vị chuyên gia đặt câu hỏi vì sao văn hóa, nghệ thuật lại hay có vấn đề nóng?

Ông chỉ ra 5 lý do. Trước hết, vì văn hóa, nghệ thuật chạm trực tiếp vào hệ giá trị của xã hội. Theo ông, điều làm văn hóa dễ “nóng” chính là nó không chỉ tác động đến lý trí mà còn tác động đến cảm xúc, ký ức, niềm tin và lòng tự trọng cộng đồng.

Thứ hai, vì nghệ thuật luôn đi giữa hai biên độ: tự do sáng tạo và trách nhiệm xã hội.

Phó Giáo sư cho rằng không có tự do sáng tạo thì nghệ thuật khó phát triển. Nhưng tự do sáng tạo không đồng nghĩa với việc đứng ngoài mọi chuẩn mực xã hội, đạo đức nghề nghiệp và khuôn khổ pháp luật.

Nhiều tranh luận gần đây cho thấy xã hội đang đứng trước câu hỏi: chúng ta khuyến khích sáng tạo đến đâu, quản lý đến đâu, cảnh báo đến đâu, và xử lý đến đâu? Ví dụ như, với phim kinh dị, vấn đề không phải là có nên hay không nên có phim kinh dị, mà là ranh giới giữa khai thác nỗi sợ như một thủ pháp nghệ thuật với việc lạm dụng bạo lực, máu me, mê tín, giật gân để câu khách.

Phó Giáo sư, Tiến sỹ Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Xã hội của Quốc hội, diễn giả của chương trình. (Ảnh: Lê Đông/TTXVN)

Đây là bài toán rất khó, bởi nếu quản lý thô cứng, sáng tạo bị co lại; nếu buông lỏng hoàn toàn, thị trường có thể đẩy sản phẩm văn hóa xuống vùng dễ dãi, lệch chuẩn.

Thứ ba, vì văn hóa, nghệ thuật ngày càng vận hành trong logic thị trường.

Theo vị chuyên gia, khi văn hóa trở thành ngành công nghiệp, sản phẩm văn hóa không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn mang giá trị kinh tế. Phim ảnh, âm nhạc, thời trang, biểu diễn, lễ hội, du lịch di sản, truyền thông số đều chịu sức ép doanh thu, lượt xem, vé bán, hợp đồng quảng cáo, tài trợ, thương hiệu cá nhân.

Chính sức ép này tạo ra mặt tích cực là thúc đẩy chuyên nghiệp hóa, nhưng cũng tạo ra nguy cơ chạy theo thị hiếu thấp, câu view, gây sốc, khai thác scandal, thương mại hóa quá mức di sản hoặc biến nghệ thuật thành công cụ thuần túy của thị trường. Vấn đề nóng thường xuất hiện khi lợi ích kinh tế va chạm với giá trị văn hóa.

Thứ tư, vì không gian số làm mọi tranh luận lan nhanh, mạnh và nhiều khi méo mó.

Trước đây, một vụ việc văn hóa có thể được bàn luận trong phạm vi báo chí, giới chuyên môn hoặc cơ quan quản lý. Ngày nay, chỉ một đoạn video ngắn, một hình ảnh cắt rời ngữ cảnh, một dòng trạng thái của nghệ sỹ, một nhận xét cảm tính cũng có thể bùng phát thành khủng hoảng truyền thông.

Không gian số có mặt tích cực là dân chủ hóa tiếng nói công chúng. Nhưng mặt trái là cảm xúc đám đông dễ lấn át phân tích chuyên môn; phán xét đạo đức có thể thay thế thẩm định nghệ thuật; tin đồn có thể đi trước sự thật; và một vấn đề phức tạp có thể bị giản lược thành hai phe: ủng hộ hoặc phản đối. Do đó, người viết về vấn đề nóng trong văn hóa phải rất tỉnh táo trước “nhiệt độ mạng xã hội”.

Thứ năm, vì thể chế, pháp luật và công nghệ đang thay đổi nhanh

Theo Phó Giáo sư, AI, nền tảng số, kinh tế sáng tạo, bản quyền trực tuyến, dữ liệu văn hóa, biểu diễn xuyên biên giới, sản phẩm phái sinh, thương mại hóa di sản… đang đặt ra nhiều câu hỏi mới mà hệ thống pháp luật và cơ chế quản lý chưa phải lúc nào cũng theo kịp.

Các vụ việc liên quan đến giọng hát AI, thiết kế bằng AI, chia sẻ tác phẩm báo chí - văn học - nghệ thuật trên mạng xã hội, hay sử dụng hình ảnh nghệ sỹ sau khi qua đời đều cho thấy ranh giới giữa sáng tạo, khai thác, sao chép, xâm phạm quyền và đạo đức nghề nghiệp đang trở nên phức tạp hơn. Vấn đề nóng vì thế nhiều khi không chỉ là “ai đúng, ai sai,” mà còn là dấu hiệu của một khoảng trống chính sách.

Nên phân tích vấn đề nóng trong văn hóa, nghệ thuật thế nào?

Phó Giáo sư Bùi Hoài Sơn khẳng định trước hết, phải phân biệt hiện tượng nóng với vấn đề lớn.

Bởi không phải việc gì gây ồn ào cũng là vấn đề văn hóa lớn. Có những sự việc chỉ là khủng hoảng truyền thông nhất thời. Có những sự việc lại là biểu hiện của một chuyển động sâu hơn trong xã hội.

Do đó, người viết cần tự hỏi: Vụ việc này chỉ là sai sót cá nhân hay phản ánh một lỗ hổng quản lý? Đây là tranh cãi thị hiếu hay là xung đột giá trị? Đây là vi phạm pháp luật hay là vấn đề đạo đức nghề nghiệp? Đây là câu chuyện của một nghệ sỹ, một tác phẩm, một doanh nghiệp, hay là bài toán chính sách của cả lĩnh vực?

“Chúng ta nên phân tích theo bốn lớp: sự kiện, chuyên môn, pháp lý, chính sách. Không nên viết theo tâm thế ‘kết án,’ mà nên viết theo tâm thế ‘kiến tạo;’ cần đặt con người ở trung tâm phân tích. Bởi văn hóa cuối cùng là vì con người,” Phó Giáo sư Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

PGS-TS Bùi Hoài Sơn, Đại biểu Quốc hội, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội trao đổi về nội dung cốt lõi của Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. (Ảnh: Lê Đông/TTXVN)

Khi phân tích một vấn đề nóng, vị chuyên gia cho rằng không nên chỉ hỏi: tác phẩm này có vi phạm không? nghệ sỹ này có sai không, cơ quan quản lý có chậm không? Mà cần hỏi thêm công chúng, đặc biệt là giới trẻ, học được gì từ vụ việc này? Người sáng tạo có được bảo vệ không? Người dân có được tiếp cận môi trường văn hóa lành mạnh không? Cộng đồng có bị tổn thương không? Di sản có được gìn giữ không? Thị trường có phát triển bền vững không?

Bởi chính cách tiếp cận nhân văn sẽ giúp bài viết tránh được sự khô cứng của văn bản quản lý và cũng tránh được sự nông nổi của bình luận mạng xã hội.

“Với văn hóa, điều quan trọng không phải là né tránh vấn đề nóng, mà là đi qua cái nóng ấy bằng một cái đầu tỉnh táo, một trái tim nhân văn và một trách nhiệm công dân sâu sắc,” Phó Giáo sư Bùi Hoài Sơn khẳng định./.

Chương trình Tọa đàm chuyên đề tháng 6/2026 với nội dung: "Kỹ năng viết, phản biện những vấn đề nóng trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật" theo hình thức trực tiếp và trực tuyến ở các điểm cầu Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh do Văn phòng Đảng ủy TTXVN phối hợp với Nhóm Chuyên gia Ban Chỉ đạo 35 TTXVN tổ chức.

(Vietnam+)