Oscar 2026 và những định nghĩa trong thời đại số

Tuy nhiên, điều khiến Oscar lần thứ 98 đáng để bàn đến nhiều lại chính là bối cảnh của mùa giải, khi “tác phẩm”, “tác giả” và “khán giả” đều chịu ảnh hưởng đáng kể từ trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng số.

Dấu ấn

Oscar 2026 được nhắc đến nhiều với con số 76 phụ nữ được đề cử - mức cao nhất từ trước tới nay. Trong các hạng mục hậu trường và kỹ thuật, phụ nữ vẫn chỉ chiếm khoảng 1/3 đề cử. Điều này cho thấy một thực tế, bình đẳng giới được quan tâm hơn không đồng nghĩa với việc quyền lực sản xuất đã dịch chuyển. Dù vậy, Oscar 2026 vẫn có những dấu ấn mang tính biểu tượng. Hạng mục Quay phim xuất sắc nhất (Best Cinematography) của năm nay đã gọi tên Autumn Durald Arkapaw với những thước phim ấn tượng của bộ phim “Sinners” (tạm dịch: Tội đồ). Autumn Durald Arkapaw không chỉ là người phụ nữ đầu tiên mà còn là người da màu đầu tiên được vinh danh ở hạng mục này.

Lễ trao giải Oscar lần thứ 98 tại Nhà hát Dolby (Los Angeles, Mỹ).

Bộ phim “Sinners” của đạo diễn Ryan Coogler đã phá kỷ lục với 16 đề cử, nhiều hơn 2 đề cử so với bất kỳ bộ phim nào trong lịch sử giải Oscar. “Sinners” là sự pha trộn giữa kinh dị, hành động, và những thể loại lâu nay hiếm khi được xem là phù hợp ở hạng mục Phim xuất sắc.Thế mạnh của bộ phim nằm ở nội dung mang tính đột phá, đổi mới công thức của thể loại kinh dị bằng cách hòa quyện yếu tố siêu nhiên với những vấn đề xã hội như phân biệt chủng tộc và sự tha hóa, xây dựng những căng thẳng tâm lý theo lối ẩn dụ về nỗi ám ảnh và xung đột trong quá khứ. Cách tiếp cận này phù hợp xu hướng những năm gần đây khi Oscar cho thấy sự cởi mở đối với các tác phẩm mang tiếng nói xã hội và hình thức thể nghiệm.

Màn trình diễn ca khúc “Golden” của EJAE, “Audrey Nuna và Rei Ami”, ca khúc trong bộ phim hoạt hình “Demon Hunters”, không chỉ khuấy động không khí sân khấu mà là cột mốc đáng nhớ khi đây là ca khúc K-pop đầu tiên giành giải Bài hát gốc hay nhất. Bộ phim trước đó cũng được vinh danh ở hạng mục Phim hoạt hình xuất sắc.

Một cái tên khác không thể không nhắc đến là tác phẩm đại thắng với 6 giải, trong đó có giải cao nhất – Phim xuất sắc nhất – “One Battle After Another” có Leonardo Dicaprio đóng chính. Đây là kết quả cộng hưởng nhiều yếu tố của một bộ phim mang màu sắc chính trị rõ nét. Nhiều người nhìn nhận “One Battle After Another” đã đi đúng hướng và gây ấn tượng như cách “Get Out” bùng nổ hồi năm 2017. Chiều sâu thông điệp giúp “One Battle After Another” và đạo diễn Paul Thomas Anderson gặt hái thành công chính là những băn khoăn mà bộ phim để lại cho khán giả về ý nghĩa của sự tự do và trách nhiệm đối với thế hệ sau – rất phù hợp với nhiều tiêu chí của Oscar, thay vì chỉ hướng đến việc tiếp cận tệp khán giả nhất định.

Paul Thomas Anderson bước vào mùa giải với vị thế là một trong những đạo diễn người Mỹ đương đại xuất sắc với gia tài gồm 9 phim điện ảnh và 11 lần được đề cử song chưa từng chiến thắng. Các tác phẩm và đề tài ông chọn lựa lại khá gai góc đối với thị hiếu và có lẽ là đối với cả các thành viên Viện Hàn lâm. Lần này, bộ phim thắng lớn và mang về cho đạo diễn Paul Thomas Anderson chiến thắng kép Đạo diễn xuất sắc nhất và Kịch bản chuyển thể xuất sắc, cùng 3 giải thưởng là Dựng phim xuất sắc, Nam diễn viên phụ xuất sắc (Sean Penn) và Thành tựu trong công tác tuyển chọn diễn viên - giải thưởng lần đầu tiên tại Oscar.

Nhiều lần đầu tiên

Lần đầu tiên, Oscar trao giải Thành tựu trong Casting (tuyển chọn diễn viên), ghi nhận sự hợp tác và sáng tạo giữa đạo diễn phụ trách casting, nhà làm phim và nhà sản xuất trong việc xây dựng dàn diễn viên. Hội đồng của AMPAS xem xét các phim đủ điều kiện và bỏ phiếu chọn tối đa 10 phim vào danh sách sơ bộ, dựa trên mức độ sáng tạo và hợp tác trong quá trình casting.

Paul Thomas Anderson (giữa) cùng diễn viên phim "One Battle After Another": Leonardo DiCaprio (phải) và Benicio del Toro ở lễ trao giải Oscar 2026. Ảnh:AFP

Danh sách này sau đó được trình chiếu tại sự kiện "Bake-Off", nơi các thành viên xem đoạn phim dài 5 phút và tham gia hỏi đáp với đạo diễn casting. Các đạo diễn casting của phim trong danh sách sơ bộ phải nộp mô tả quy trình casting và danh sách diễn viên. Hội đồng điều hành sẽ chọn tối đa 2 cá nhân chịu trách nhiệm chính và được ghi tên trong phần credit của phim; và trong trường hợp đặc biệt (như casting tại nhiều địa điểm), Hội đồng có thể xem xét thêm một người thứ ba.

Sau sự kiện Bake-Off, chỉ các thành viên Hội đồng đã xem đủ 10 phim mới được bỏ phiếu chọn 5 đề cử. Toàn bộ thành viên Học viện sau đó có thể bỏ phiếu để đưa ra quyết định cuối cùng. Nhìn từ mùa giải lần thứ 98, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh (AMPAS) dường như vận hành như một “cơ quan lập pháp” thu nhỏ của ngành điện ảnh hơn là một hội đồng thẩm mỹ đơn thuần. Họ phê duyệt các quy định mới về giải thưởng Oscar, cập nhật quy tắc quảng bá chiến dịch và lịch trình quan trọng cho lễ trao và thậm chí có cả cơ chế kỷ luật đối với hành vi vận động, phát ngôn. Sau nhiều bê bối và ồn ào, AMPAS có vẻ như không muốn bị động!

Lần đầu tiên, các thành viên Viện Hàn lâm phải xem toàn bộ phim được đề cử trong một hạng mục mới đủ điều kiện bỏ phiếu vòng cuối. Việc làm này nhằm hạn chế bỏ phiếu cảm tính, nâng cao chất lượng lựa chọn.

Học viện dùng nền tảng nội bộ Academy Screening Room để giám sát hoạt động xem phim, do đó, nếu xem từ nền tảng bên ngoài (tại liên hoan phim, buổi chiếu đặc biệt hoặc sự kiện riêng), các thành viên phải xác nhận bằng biểu mẫu xác nhận thời gian và địa điểm xem. Quy trình này từng chỉ áp dụng cho vòng sơ loại và đề cử ở các hạng mục như phim quốc tế, phim hoạt hình và phim ngắn song đã được mở rộng cho tất cả hạng mục. Nhiều tờ báo cho rằng người ta đã không còn quá tin tưởng vào sự tự giác của các thành viên trong một mùa giải tràn ngập nội dung, ngập nền tảng, và tất nhiên là cả ngập lịch chiếu.

Kỷ luật phát ngôn, nói theo góc độ nào đó, cũng đã được siết chặt hơn tại mùa giải năm nay. Các phát ngôn công khai, đặc biệt là trên mạng xã hội, không được công kích về mặt kỹ thuật hay nội dung của bất kỳ bộ phim nào; không được kêu gọi các thành viên Học viện bỏ phiếu ủng hộ hoặc chống lại một tác phẩm; và không được tiết lộ hoặc bàn luận về lựa chọn bỏ phiếu hay việc một bộ phim có đáp ứng tiêu chuẩn Oscar hay không.

Trong thời đại mạng xã hội có sức ảnh hưởng rất lớn và sức ép có thể tới từ những chi tiết nhỏ, các chiến dịch bôi nhọ, “vibe voting” – bỏ phiếu cảm tính, hoặc các đợt công kích lợi dụng AI, đề tài nhạy cảm hay bản sắc văn hóa, việc phòng ngừa rõ ràng là không hề thừa. Viện Hàn lâm đã ký thỏa thuận để YouTube nắm quyền phát độc quyền toàn cầu từ năm 2029 (mùa giải thứ 101) đến năm 2033, kèm theo các sự kiện thảm đỏ và thậm chí là quanh năm. Đây có thể là bước dọn đường cho một tương lai đậm màu sắc số, đa văn hóa, đa ngôn ngữ và tất nhiên là tiếp cận được khán giả đa dạng hơn - một cấu trúc truyền thông khác hẳn kỷ nguyên truyền hình tuyến tính.

AMPAS cũng đã đưa ra hướng dẫn chính thức đầu tiên về sử dụng AI trong sản xuất phim. Quy định nêu rõ việc sử dụng AI tạo sinh hoặc các công cụ số không ảnh hưởng đến cơ hội được đề cử, mà thay vào đó các thành viên sẽ đánh giá mức độ sáng tạo của con người trong quá trình thực hiện phim. Tuy nhiên, điều đáng bàn không nằm ở việc Oscar “chấp nhận AI”, mà ở cách họ định nghĩa lại ranh giới của việc sử dụng công nghệ này. Nói đơn giản, Viện Hàn lâm không công nhận AI như một đồng tác giả mà đã giữ lại một trụ cột then chốt nhất là quyền sáng tạo của con người.

Trong thực tế sản xuất, một cảnh phim có thể dùng AI ở nhiều cấp độ, từ chỉnh giọng, ghép mặt, “dựng” đám đông, thay phông nền, thậm chí tái tạo chuyển động của con người. Vậy đâu là ranh giới giữa “hỗ trợ” và “thay thế”? Chưa có trả lời cho câu hỏi đó.

Tái định nghĩa chính mình

Sự đa dạng, theo một cách rất tự nhiên, cũng trở thành một trong những điểm nhấn rõ rệt của mùa giải năm nay. Đặt trong tổng thể, có thể cũng không quá khi cho rằng giải thưởng biểu tượng của “điện ảnh kinh điển” giờ đây cũng đang tìm cách đối thoại với xu thế văn hóa đại chúng với một thế hệ khán giả mới trong không gian số mới. Đằng sau câu chuyện này là thực tế Viện Hàn lâm buộc phải cùng lúc xử lý 3 áp lực lớn của điện ảnh đương đại. Công nghệ ngày càng làm mờ khái niệm tác giả, nền tảng số làm thay đổi cách khán giả tiếp cận tác phẩm, và người ta ngày càng khó có thể né tránh những câu hỏi về tính đại diện và bình đẳng.

Mùa giải năm nay mang một cảm giác trẻ trung hơn, gần với nhịp sống số hơn, nhưng bản chất lại thận trọng và phần nào là “phòng thủ” hơn. Oscar tới gần công chúng hơn, nhưng đồng thời cũng tìm cách bảo vệ tính chính danh và vị thế của mình nhiều hơn.

Thái Hân