Nút thắt Lebanon: 'Kịch bản tồi tệ' nào cho thỏa thuận thế kỷ Mỹ - Iran?

Lebanon được xem là nút thắt lớn nhất trong tiến trình đàm phán giữa Mỹ và Iran khi Tehran kiên quyết gắn mọi thỏa thuận và lệnh ngừng bắn với tình hình tại quốc gia này, đặc biệt là vấn đề liên quan đến lực lượng Hezbollah.

Theo khuôn khổ thỏa thuận do Mỹ làm trung gian giữa Israel và Lebanon, Hezbollah phải giải giáp để đổi lấy việc Israel rút lực lượng khỏi miền Nam Lebanon. Tuy nhiên, Hezbollah bác bỏ mạnh mẽ điều kiện này, xem đó là hành động đầu hàng và làm tổn hại đến chủ quyền của Lebanon.

Lebanon trở thành nút thắt mới trong thỏa thuận Mỹ - Iran. (Ảnh: Dreamtimes)

Iran bị loại khỏi cuộc chơi

Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump, Israel và Lebanon công bố khuôn khổ thỏa thuận 3 bên nhằm loại bỏ ảnh hưởng của Iran thông qua việc hỗ trợ lực lượng Hezbollah và mở đường cho Israel rút quân khỏi lãnh thổ mà nước này đang nắm giữ ở phía Nam.

Đại sứ Israel tại Mỹ Yechiel Leiter cho biết thỏa thuận “đưa đoàn tàu trở lại đúng đường ray”, sau khi cảnh báo cuộc thương lượng có nguy cơ trở thành thảm họa. “Chúng tôi đã đưa đoàn tàu trở lại đúng đường ray và nó đang chạy đúng hướng. Điểm đến cuối cùng: hòa bình giữa hai nước chúng ta”, ông Leiter nói.

Iran cũng xem thỏa thuận ngừng bắn ở Lebanon là trụ cột chính trong bản ghi nhớ ngày 17/6 với Mỹ, nhằm mục đích ngăn chặn cuộc tấn công của Israel vào lực lượng Hezbollah. Ngoại trưởng Marco Rubio và Phó Tổng thống JD Vance cho biết Iran sẽ tham gia vào “cơ chế giảm xung đột” để giám sát thỏa thuận ngừng bắn, nhưng tuyên bố khung 3 bên không đề cập đến vai trò của Iran.

Ông Rubio mô tả thỏa thuận này là “sự khởi đầu của những bước khởi đầu”. “Còn rất nhiều việc phải làm phía trước. Chúng tôi không hề đánh giá thấp độ khó của nhiệm vụ này. Nhưng chúng tôi hiểu tầm quan trọng của nó và chúng tôi rất vinh dự được đóng góp vào việc hoàn thành công việc này”, ông Vance nhấn mạnh.

Đáng chú ý, nội dung thỏa thuận quy định việc Israel rút quân khỏi miền nam Lebanon sẽ đi kèm với việc giải giáp Hezbollah, có thể khiến quân đội Israel tiếp tục hiện diện tại quốc gia láng giềng này vô thời hạn và điều đó có thể làm cho việc đạt được thỏa thuận hòa bình cuối cùng giữa Mỹ và Iran trở nên khó khăn hơn.

Tuy nhiên, Hezbollah vẫn từ chối hạ vũ khí và chính phủ Lebanon chứng tỏ không thể buộc lực lượng vũ trang hùng mạnh được Iran hậu thuẫn làm như vậy.

“Đây không phải là một thỏa thuận mà là sự dàn xếp bị áp đặt”, Reuters dẫn lời chính trị gia cấp cao của Lebanon thông tin và nhấn mạnh quân đội Lebanon đơn giản là không có khả năng buộc Hezbollah giải giáp vũ khí.

Một vụ Israel tập kích mục tiêu Hezbollah ở Lebanon. (Ảnh: AP)

Trong khi đó, giáo sư Fawaz Gerges từ Trường Kinh tế London (LSE) cho rằng thỏa thuận này “chết ngay từ khi mới bắt đầu”. Theo ông Gerges, thỏa thuận ngừng bắn ở Lebanon là “món quà” dành cho Israel, vì nó có thể tạo cớ cho quan chức Israel tiếp tục củng cố và thậm chí mở rộng “vùng an ninh” bị kiểm soát.

Ông Danny Citrinowicz, cựu quan chức tình báo quân đội Israel nhấn mạnh thêm việc giải tán Hezbollah là “điều sẽ không bao giờ xảy ra” và thỏa thuận này cuối cùng hợp pháp hóa sự hiện diện quân sự vô thời hạn của Israel tại Lebanon.

Iran và Hezbollah nhiều lần khẳng định Israel phải rút quân khỏi Lebanon như một phần của thỏa thuận hòa bình toàn diện nào giữa Washington và Tehran. Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Israel, ông Israel Katz tuyên bố Tel Aviv sẽ không rút quân hoàn toàn khỏi Lebanon cho đến khi Hezbollah bị giải giáp.

“Đối với chúng tôi, một lệnh ngừng bắn ở Lebanon cũng quan trọng như một lệnh ngừng bắn ở Iran, hơn nữa, việc chấm dứt xung đột ở Lebanon cũng quan trọng như việc chấm dứt xung đột ở Iran”, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cho biết.

Israel sẽ “phá vỡ” thỏa thuận Mỹ - Iran

Tổng thống Trump đã đưa ra một số tuyên bố về Lebanon, trong đó có việc Israel cần thu hẹp hoạt động quân sự tại đây, nhưng quan chức Israel nhiều lần khẳng định khả năng tiếp tục hoạt động của họ ở Lebanon cần được bảo vệ.

“Israel đã chiến đấu với Hezbollah quá lâu rồi và quá nhiều người đang thiệt mạng. Và các bạn không cần phải phá sập tòa nhà chung cư mỗi khi tìm kiếm ai đó, vì có rất nhiều người trong những tòa nhà đó và không phải tất cả đều là thành viên Hezbollah. Điều đó tôi có thể khẳng định với các bạn”, ông cho hay.

Ông Trump cũng thể hiện sự “không hài lòng với cách Israel xử lý vấn đề Lebanon và Hezbollah. Họ đáng lẽ phải giải quyết vấn đề nhanh hơn. Vấn đề này cứ kéo dài mãi”.

Nhiều nhà phân tích cho rằng việc Lebanon tham gia vào bản ghi nhớ đồng nghĩa với việc Iran rất quan tâm đến tình hình ở đó và Mỹ - quốc gia cũng có quan hệ song phương tích cực với chính phủ Lebanon có thể sẵn sàng gây áp lực lên Israel để ngừng toàn bộ hoạt động quân sự tại nước này.

“Mỹ muốn tách biệt xung đột ở Lebanon và Iran. Họ có thể giúp Lebanon bằng cách yêu cầu Israel thực hiện đề xuất ngừng bắn song phương”, ông David Wood - nhà phân tích cấp cao về Lebanon tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế nhận định.

Đại diện Mỹ, Lebanon, Israel đàm phán tại trụ sở Bộ Ngoại giao Mỹ ở Washington. (Ảnh: Reuters)

Ông Wood nói thêm: “Cách tiếp cận này sẽ tạo cơ hội cho nhà nước Lebanon chứng minh họ có thể kiểm soát hiệu quả lãnh thổ Lebanon và bảo vệ đất nước bằng biện pháp bất bạo động, trái ngược với chiến lược kháng chiến vũ trang chống lại Israel của Hezbollah”.

Nhưng Israel có thể có những suy nghĩ khác. Ông Young cho biết Israel “sẽ cố gắng phá hoại” bản ghi nhớ và cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ. “Họ không muốn các cuộc đàm phán này thành công, vì vậy cách của họ là tiếp tục cuộc chiến ở Lebanon”, ông Young nhấn mạnh.

Hezbollah là vấn đề chính?

Theo Al Jazeera, Iran cần phải quyết định sẽ làm gì nếu Israel từ chối ngừng tấn công Lebanon và Mỹ không thể hoặc không muốn gây áp lực lên chính phủ Israel.

Ông Karim Safieddine, nghiên cứu viên không thường trú tại Viện Chính sách Trung Đông Tahrir nhìn nhận những chia rẽ nội bộ ở Iran, kể cả trong bộ máy nhà nước về việc nước này nên đi xa đến mức nào để đảm bảo Israel chấm dứt hành động gây hấn ở Lebanon. Sau những cuộc tấn công mới của Israel vào Lebanon, bất chấp lệnh ngừng bắn được tuyên bố, Iran một lần nữa tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz có tầm quan trọng kinh tế.

Với bản ghi nhớ này, người dân Lebanon hy vọng cuộc xung đột của Israel sắp kết thúc. Tuy nhiên, vẫn còn những vấn đề cần được giải quyết.

Trong bài phát biểu hồi tuần trước, Tổng thư ký Hezbollah Naim Qassem ca ngợi bên hậu thuẫn cho lực lượng Hezbollah. “Chúng tôi… cảm ơn Cộng hòa Hồi giáo Iran vì gắn kết đấu trường của Lebanon, cả với tư cách là một phong trào và một dân tộc với tinh thần sẵn sàng hy sinh, điều buộc Israel phải ngừng hành động gây hấn”, ông Qassem nói.

Dù Tổng thống Trump đưa ra nhận định tích cực về cuộc đàm phán, nói rằng Iran “rất tử tế” và “đồng ý với mọi điều tôi muốn” nhưng trên thực tế, cách hiểu của Mỹ và Iran về bản ghi nhớ lại khác nhau đáng kể, đặc biệt là về vấn đề Lebanon. Iran khẳng định Israel phải chấm dứt xung đột ở đó và rút quân khỏi miền Nam nước này. Israel đã chiếm đóng những vùng đất rộng lớn ở miền Nam Lebanon trong cái gọi là “vùng an ninh”.

Israel và Lebanon dự kiến sẽ tiếp tục đàm phán trực tiếp và việc giải giáp Hezbollah vẫn là một vấn đề lớn. Chính phủ Lebanon tiến hành nỗ lực giải giáp lực lượng này từ đầu năm 2025, nhưng việc Israel leo thang xung đột lần thứ hai làm gián đoạn những nỗ lực này.

“Giới lãnh đạo chính trị Lebanon lại một lần nữa rơi vào thế khó xử theo thỏa thuận ghi nhớ giữa Mỹ và Iran. Một mặt, Lebanon đương nhiên muốn tự quyết định tương lai của mình, bao gồm cả con đường hướng tới một giải pháp bền vững cho cuộc xung đột giữa Israel và Hezbollah. Mặt khác, khó có thể trách Tổng thống Joseph Aoun vì hoan nghênh việc Iran kiên quyết đưa điều khoản ngừng bắn ở Lebanon vào bản ghi nhớ, ngay cả khi điều đó vẫn chưa chấm dứt được cuộc giao tranh cho đến nay”, ông Wood cho hay.

Kông Anh