Nước mắt chim trời (Bài cuối)

Từ cánh đồng đến uy tín quốc gia

Cứ mỗi mùa thu, khi các loài cò, vạc, diệc, chèo bẻo và chim nước bắt đầu hành trình thiên di từ khoảng tháng 8 đến tháng 12 hàng năm, nạn săn bắt chim trời lại rộ lên. Việt Nam là một trong những quốc gia nằm trên đường bay Đông Á - Úc châu. Theo Đối tác Đường bay Đông Á - Úc châu (EAAFP), đường bay này trải qua 22 quốc gia, là nơi sinh sống của hơn 50 triệu chim nước di cư thuộc hơn 250 quần thể, trong đó có 32 loài bị đe dọa toàn cầu và 19 loài sắp bị đe dọa. EAAFP được thành lập năm 2006, hiện có 39 đối tác, trong đó có 18 chính phủ.

Hội nghị các Đối tác lần thứ 12 (MOP12) của EAAFP diễn ra từ ngày 10 đến 14/11/2025 tại Philippines, thu hút hơn 300 đại biểu đến từ hơn 20 quốc gia, gồm các cơ quan chính phủ, tổ chức phi chính phủ, nhà nghiên cứu và đơn vị quản lý các điểm trên đường bay. Theo EAAFP, những loài bị đe dọa trên đường bay gồm choắt mỏ cong Viễn Đông, rẽ mỏ thìa và cò thìa mặt đen, trước các mối đe dọa như mất sinh cảnh, ô nhiễm, biến đổi khí hậu và hoạt động của con người.

Hàng nghìn dụng cụ dùng để bẫy, bắt chim trời được lực lượng chức năng phát hiện, tháo dỡ và tiêu hủy

Săn bắt là một trong những mối đe dọa được giới khoa học định lượng. Nghiên cứu do Eduardo Gallo-Cajiao (Đại học Queensland, Úc) dẫn đầu, công bố trên tạp chí Biological Conservation năm 2020, đã rà soát 22 quốc gia trên đường bay và thu được tư liệu săn bắt từ 14 nước. Kết quả ghi nhận 46 loài chim trong danh sách bị săn bắt, trong đó có 5 loài chim lội bị đe dọa, gồm rẽ mỏ thìa - loài cực kỳ nguy cấp, chỉ còn vài trăm cặp sinh sản. Nhóm tác giả cho biết, tư liệu hiện có còn quá hạn chế để xác định số lượng chim bị săn bắt hàng năm. Theo Công ước về bảo tồn các loài động vật hoang dã di cư (CMS), quần thể sẻ đồng ngực vàng đã suy giảm 90% kể từ năm 1980 và hàng năm có hàng triệu cá thể chim bị giết để làm thực phẩm ở Châu Á dù đã có lệnh cấm săn bắt.

Việt Nam trong mạng lưới bảo vệ đường bay

Việt Nam trở thành Đối tác của EAAFP từ năm 2014. Đến nay, trang thông tin của EAAFP ghi nhận một Điểm mạng lưới đường bay tại Việt Nam là Vườn quốc gia Tràm Chim, được công nhận năm 2017 với diện tích 7.313 ha. Danh sách các loài chủ chốt của EAAFP tại Việt Nam gồm nhiều loài chim lội như rẽ mỏ thìa, choắt lớn, choắt mỏ thẳng đuôi đen, cùng cò thìa mặt đen, cò trắng Trung Quốc và các loài nhạn biển, mòng biển quý hiếm. Cơ quan đầu mối của Việt Nam với EAAFP khi đó là Cục Bảo tồn đa dạng sinh học thuộc Bộ Tài nguyên và Môi trường. Trước khi có điểm mạng lưới đầu tiên, Việt Nam đã có khu Ramsar (vùng đất ngập nước được công nhận có tầm quan trọng quốc tế về sinh thái) đầu tiên là Vườn quốc gia Xuân Thủy, được công nhận tháng năm 1989 và là khu Ramsar thứ 50 của thế giới. Khu vực này có hơn 200 loài chim, trong đó hơn 100 loài di trú, với những loài quý hiếm như cò thìa mặt đen và rẽ mỏ thìa.

Lực lượng chức năng tháo dỡ dàn lưới bẫy chim

Trên đường bay Đông Á - Úc châu, vấn đề săn bắt trái phép đã được đưa vào các cơ chế hợp tác chính thức. Tháng 01/2017, theo Quyết định của Hội nghị các Đối tác lần thứ 9, EAAFP thành lập Nhóm đặc nhiệm về săn bắt, bẫy bắt và buôn bán trái phép chim nước di cư, phù hợp với Nghị quyết 11.16 của CMS. Nhóm do đại diện Bộ Môi trường Campuchia làm Chủ tịch, đại diện Bộ Môi trường và Năng lượng Úc làm Phó Chủ tịch, phạm vi bao gồm toàn bộ các quốc gia trên đường bay, trong đó có Việt Nam. Theo EAAFP, săn bắt là mối đe dọa đáng kể đối với chim nước di cư và gắn với sự suy giảm của nhiều loài bị đe dọa. Hoạt động của nhóm gồm định hướng rà soát quy định săn bắt trong khu vực, phân tích thực trạng săn bắt trái phép, theo dõi tiến độ qua một "bảng điểm" liên chính phủ và hỗ trợ huy động nguồn lực, kể cả với ASEAN.

Song song, CMS duy trì Nhóm đặc nhiệm liên chính phủ về săn bắt trái phép chim di cư khu vực Châu Á - Thái Bình Dương (ITTEA), với mục tiêu không để xảy ra săn bắt, bẫy bắt, buôn bán trái phép chim di cư trên đường bay Đông Á - Úc châu, phối hợp chặt chẽ với EAAFP. Phạm vi hoạt động của ITTEA gồm 22 quốc gia, trong đó có Việt Nam. Ba cán bộ thuộc các cơ quan quản lý bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học và hợp tác quốc tế của Việt Nam có tên trong danh sách thành viên; Trung tâm Giáo dục thiên nhiên (ENV) là tổ chức quan sát viên. Ngày 26/9/2023, ITTEA tổ chức hội thảo trực tuyến về nỗ lực lập pháp của Việt Nam trong xử lý buôn bán động vật hoang dã.

Ở châu Á, Trung Quốc - quốc gia có bốn trong chín đường bay di cư lớn của thế giới đi qua - đã phát động chiến dịch 3 năm chống săn bắt chim trái phép từ tháng 9/2025, đúng thời điểm chim bắt đầu di cư về phương Nam. Chiến dịch do Cục Lâm nghiệp và Đồng cỏ quốc gia chủ trì cùng 16 cơ quan chính phủ khác, gồm tăng cường tuần tra, giám sát dọc 4 đường bay và tại 1.140 khu vực trọng điểm, đẩy nhanh các chiến dịch trấn áp săn bắt, buôn bán chim, nhắm vào tội phạm có tổ chức, chấm dứt việc giăng lưới bắt chim dọc đường bay. Đồng thời kiểm tra liên ngành tại các điểm buôn bán chim không chính thức và yêu cầu các nền tảng trực tuyến tự rà soát để ngăn chặn việc rao bán chim trái phép.

Chim mồi được giải cứu, thả về với môi trường tự nhiên

Từ mắt lưới ở xã đến cam kết quốc gia

Những yêu cầu mà các cơ chế quốc tế đặt ra - rà soát quy định, nắm thực trạng săn bắt, xử lý đường dây buôn bán, kiểm soát rao bán trên mạng - đều có những phần việc tương ứng trong nước. Theo Kế hoạch số 628/KH-BCA-BNN&MT ngày 17/10/2025 giữa Bộ Công an và Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sau hơn 7 tháng, 34/34 Công an địa phương đã rà soát, lập danh sách tổ chức, cá nhân liên quan đến săn bắt, nuôi nhốt, kinh doanh động vật hoang dã. Toàn quốc xử lý 634 vụ, khởi tố hình sự 47 vụ với 59 bị can, cứu hộ và thả về tự nhiên gần 10.000 cá thể động vật hoang dã, riêng Hải Phòng thả hơn 9.000 cá thể chim hoang dã. Cục Cảnh sát phòng chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an) cũng đã chuyển xác minh hàng chục tài khoản, hội nhóm trên mạng có dấu hiệu mua bán, quảng cáo trái phép.

Khung pháp lý trong nước cũng đã được cập nhật. Nghị định 146/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 25/6/2026 quy định mức phạt từ 1 đến 400 triệu đồng đối với vi phạm các quy định về bảo vệ động vật rừng, trong đó Trưởng Công an cấp xã có quyền phạt tiền đến 250 triệu đồng và tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm. Hành vi nghiêm trọng hơn có thể bị truy cứu theo Điều 234 hoặc Điều 244 Bộ luật Hình sự, với mức phạt tù lên tới 15 năm đối với vi phạm liên quan động vật nguy cấp, quý, hiếm.

Dù vậy, những khó khăn mà các cơ quan thực thi pháp luật nêu ra vẫn còn không ít. Đó là tình trạng người dân tái phạm dù đã ký cam kết, nạn rao bán dụng cụ săn bắt trên không gian mạng ngày càng tinh vi, nguồn gốc động vật bị hợp thức hóa bằng giấy tờ khống. Dụng cụ bẫy dễ mua, rẻ tiền, trong khi lực lượng cán bộ ở những xã mới hợp nhất còn mỏng.

Chỉ thị 04/CT-TTg đã đặt việc bảo vệ đường bay xuyên biên giới bên cạnh nhiệm vụ triệt phá nạn săn bắt, buôn bán chim trong nước. Ở mùa di cư năm 2026, phần việc gần nhất với từng cánh chim ấy đang diễn ra trên những bờ ruộng, ao hồ ở Quảng Trị, Nghệ An, Hà Tĩnh, Lào Cai - nơi cán bộ, chiến sĩ Công an xã cùng Kiểm lâm và người dân gỡ từng tấm lưới, thả từng cá thể chim về trời. Đây cũng là hành động để bảo vệ hình ảnh quốc gia trước những cam kết với cộng đồng quốc tế.

HÀ CHÂU - MINH KHÔI