Núi Olympus: Từ 'ngôi nhà của các vị thần' đến Di sản Thế giới UNESCO

Quyết định này không chỉ ghi nhận những giá trị nổi bật về thiên nhiên và văn hóa của đỉnh núi cao nhất Hy Lạp, mà còn tôn vinh một biểu tượng đã nuôi dưỡng trí tưởng tượng, văn học và nghệ thuật của nhân loại suốt hơn ba thiên niên kỷ.

Có lẽ không có ngọn núi nào trên thế giới được nhắc đến nhiều trong văn học, nghệ thuật và thần thoại như Olympus. Ảnh: Internet

Có lẽ không có ngọn núi nào trên thế giới được nhắc đến nhiều trong văn học, nghệ thuật và thần thoại như Olympus. Trước khi trở thành điểm đến của những người yêu thiên nhiên hay các nhà leo núi, nơi đây đã tồn tại trong tâm trí con người với tư cách là "đỉnh núi của các vị thần", nơi thần Zeus ngự trị giữa mây trắng, điều khiển sấm sét và cùng các vị thần Olympus quyết định vận mệnh của loài người.

Chính vì vậy, việc UNESCO đưa Olympus vào Danh mục Di sản Thế giới tại kỳ họp lần thứ 48 của Ủy ban Di sản Thế giới không đơn thuần là sự công nhận dành cho một thắng cảnh nổi tiếng của Hy Lạp. Đây còn là sự ghi nhận đối với một vùng đất hội tụ hiếm có giữa giá trị tự nhiên đặc sắc và chiều sâu văn hóa đã ảnh hưởng đến nền văn minh nhân loại trong hàng nghìn năm.

Ngọn núi bước ra từ thần thoại

Với độ cao gần 2.918m, Olympus là đỉnh núi cao nhất Hy Lạp, nằm ở ranh giới giữa vùng Thessaly và Macedonia, nhìn ra biển Aegea. Khối núi đồ sộ này gồm hơn 50 đỉnh, trong đó Mytikas là đỉnh cao nhất.

Từ thời cổ đại, người Hy Lạp tin rằng phần đỉnh núi luôn bị mây bao phủ chính là nơi các vị thần sinh sống. Trong sử thi Iliad và Odyssey của Homer, Olympus nhiều lần xuất hiện như trung tâm quyền lực của các vị thần, nơi diễn ra những cuộc tranh luận quyết định số phận các anh hùng và các thành bang.

Từ thời cổ đại, người Hy Lạp tin rằng phần đỉnh núi luôn bị mây bao phủ chính là nơi các vị thần sinh sống. Ảnh: Internet

Khác với nhiều truyền thuyết chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng, Olympus là một địa danh có thật. Điều đó khiến ngọn núi này trở thành một trong những biểu tượng hiếm hoi mà ranh giới giữa thần thoại và lịch sử gần như hòa làm một.

Dưới chân Olympus là thành cổ Dion – trung tâm tôn giáo quan trọng của Vương quốc Macedonia cổ đại. Tại đây, các vị vua Macedonia, trong đó có Philip II và Alexander Đại đế, từng tổ chức những nghi lễ hiến tế thần Zeus trước khi xuất quân chinh phạt.

Những cuộc khai quật khảo cổ suốt nhiều thập niên đã phát hiện hàng loạt đền thờ, nhà hát, hệ thống phòng tắm, biệt thự, tượng điêu khắc và hiện vật có niên đại hơn 2.000 năm, cho thấy mối liên hệ mật thiết giữa Olympus với đời sống tín ngưỡng và chính trị của thế giới Hy Lạp cổ đại.

Không phải ngẫu nhiên mà trong mắt nhiều học giả, Olympus là nơi có thể kể câu chuyện về cả thần thoại lẫn lịch sử chỉ trong một hành trình ngắn từ đồng bằng lên đỉnh núi.

Khi thiên nhiên và văn hóa gặp nhau

Điều khiến hồ sơ của Olympus trở nên đặc biệt nằm ở chỗ đây là một di sản hỗn hợp – loại hình được UNESCO dành cho những địa điểm đồng thời đáp ứng các tiêu chí nổi bật về thiên nhiên và văn hóa.

Trên thế giới, số lượng di sản hỗn hợp luôn ít hơn rất nhiều so với di sản văn hóa hoặc thiên nhiên đơn thuần. Điều này phản ánh yêu cầu khắt khe của UNESCO: một địa điểm không chỉ phải sở hữu hệ sinh thái độc đáo mà còn cần có giá trị văn hóa mang ý nghĩa toàn cầu.

Thác nước trên đỉnh Olympus. Ảnh: Internet

Olympus đáp ứng cả hai. Về mặt tự nhiên, ngọn núi được ví như một "hòn đảo sinh học" giữa lục địa Balkan. Chênh lệch độ cao lớn cùng điều kiện khí hậu đa dạng đã tạo nên nhiều vành đai sinh thái khác nhau chỉ trong phạm vi vài chục km.

Từ những cánh rừng sồi, dẻ và thông ở vùng thấp, cảnh quan dần chuyển sang các khu rừng linh sam, thông Bosnia rồi tới những đồng cỏ núi cao và các vách đá dựng đứng ở gần đỉnh. Mỗi tầng sinh thái lại là nơi cư trú của những cộng đồng động, thực vật khác nhau.

Theo các nhà khoa học Hy Lạp, Olympus là nơi sinh trưởng của khoảng 1.700 loài thực vật, chiếm gần một phần tư tổng số loài thực vật đã được ghi nhận tại Hy Lạp. Đặc biệt, hàng chục loài là loài đặc hữu, chỉ tồn tại ở khu vực này và không xuất hiện ở bất kỳ nơi nào khác trên trái đất.

Sự phong phú ấy khiến Olympus từ lâu được coi là một trong những "phòng thí nghiệm tự nhiên" quý giá của châu Âu.

Nếu thiên nhiên tạo nên vẻ hùng vĩ của Olympus thì những lớp trầm tích văn hóa đã biến ngọn núi này thành một biểu tượng vượt xa phạm vi địa lý. Trong hơn 3.000 năm, hình ảnh Olympus không ngừng hiện diện trong văn học, hội họa, điêu khắc, âm nhạc và sau này là điện ảnh, trò chơi điện tử cũng như văn hóa đại chúng trên toàn thế giới.

Homer mô tả Olympus như một không gian thanh bình và cao quý, không bị ảnh hưởng bởi thời tiết hay xung đột của con người, nơi các vị thần triệu tập để thảo luận về các vấn đề trần thế. Ảnh: Internet

Ngay từ thời Hy Lạp cổ đại, Homer đã đưa Olympus vào hai thiên sử thi Iliad và Odyssey, đặt nơi đây làm bối cảnh cho những cuộc họp của các vị thần trước khi can thiệp vào số phận con người. Các nhà bi kịch như Aeschylus, Sophocles hay Euripides cũng nhiều lần nhắc đến Olympus như biểu tượng của quyền lực tối cao và trật tự vũ trụ.

Qua nhiều thế kỷ, hình ảnh ấy tiếp tục được các họa sĩ thời Phục hưng, các nhà điêu khắc tân cổ điển và những nhà soạn nhạc châu Âu khai thác, khiến Olympus trở thành một trong những biểu tượng văn hóa có sức lan tỏa mạnh mẽ nhất của phương Tây.

Không chỉ dừng lại ở quá khứ, ngọn núi này vẫn tiếp tục truyền cảm hứng cho nghệ thuật đương đại. Từ loạt tiểu thuyết về thần thoại Hy Lạp, các bộ phim điện ảnh như Clash of the Titans, Hercules, cho tới những trò chơi nổi tiếng như God of War, hình ảnh Olympus luôn gắn với thế giới của các vị thần, những anh hùng và các cuộc phiêu lưu kỳ vĩ. Dù nhiều tác phẩm mang màu sắc hư cấu, chúng đều góp phần giúp những câu chuyện được sinh ra từ mảnh đất Hy Lạp cách đây hàng thiên niên kỷ tiếp tục sống trong trí tưởng tượng của các thế hệ mới.

Đỉnh núi Olympus trong phim hoạt hình "Hercules" của Disney. Ảnh: Internet

Đó cũng là một trong những lý do khiến việc UNESCO ghi danh Olympus nhận được sự quan tâm rộng rãi. Đây không chỉ là một ngọn núi đẹp, mà còn là một "biểu tượng văn hóa toàn cầu", nơi con người có thể cảm nhận được sự giao thoa giữa cảnh quan thiên nhiên và những câu chuyện đã góp phần hình thành nền văn minh phương Tây.

Hành trình nhiều thập niên để được thế giới công nhận

Việc trở thành Di sản Thế giới không phải là kết quả của một hồ sơ được chuẩn bị trong vài năm. Các chuyên gia Hy Lạp đã dành nhiều thời gian để nghiên cứu, hoàn thiện tư liệu khoa học, đánh giá giá trị nổi bật toàn cầu của Olympus và xây dựng các kế hoạch quản lý, bảo tồn lâu dài.

Trong quá trình thẩm định, UNESCO xem xét không chỉ cảnh quan hay đa dạng sinh học mà còn đánh giá mức độ nguyên vẹn của hệ sinh thái, hiệu quả của các chính sách bảo tồn, công tác quản lý khách du lịch và khả năng ứng phó với những thách thức trong tương lai. Đối với Olympus, điểm đặc biệt là các giá trị tự nhiên và văn hóa không tồn tại tách biệt mà bổ trợ cho nhau, tạo nên một di sản hiếm có trên thế giới.

Đối với Olympus, điểm đặc biệt là các giá trị tự nhiên và văn hóa không tồn tại tách biệt mà bổ trợ cho nhau, tạo nên một di sản hiếm có trên thế giới. Ảnh: Internet

Quyết định ghi danh cũng là sự ghi nhận đối với nỗ lực bền bỉ của Hy Lạp trong việc gìn giữ khu vực này. Hàng chục năm qua, các hoạt động xây dựng được kiểm soát chặt chẽ, nhiều tuyến đường leo núi được quy hoạch nhằm giảm tác động đến môi trường, trong khi các chương trình nghiên cứu về động, thực vật vẫn liên tục được triển khai để theo dõi sự biến đổi của hệ sinh thái.

Tuy nhiên, danh hiệu UNESCO không đồng nghĩa với việc Olympus sẽ được "đóng băng" như một bảo tàng ngoài trời. Ngược lại, việc được ghi danh kéo theo trách nhiệm lớn hơn trong bảo tồn. Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi nhiệt độ, lượng mưa và phạm vi phân bố của nhiều loài sinh vật vùng núi cao. Áp lực từ lượng du khách ngày càng tăng cũng đặt ra yêu cầu phải cân bằng giữa phát triển du lịch và bảo vệ môi trường.

Các chuyên gia cho rằng, nếu không có chiến lược quản lý bền vững, chính sự nổi tiếng của Olympus có thể trở thành thách thức đối với những giá trị mà thế giới đang cố gắng gìn giữ.

Biểu tượng vượt qua ranh giới của thời gian

Điều thú vị là dù khoa học ngày nay đã lý giải được hiện tượng mây mù bao phủ đỉnh núi hay sự hình thành của các dãy đá vôi hùng vĩ, Olympus vẫn giữ nguyên sức hấp dẫn như thời cổ đại. Đối với nhiều người, hành trình chinh phục Mytikas không chỉ là một chuyến leo núi mà còn là hành trình bước vào không gian của những câu chuyện đã nuôi dưỡng trí tưởng tượng của nhân loại suốt hàng nghìn năm.

Từ các nhà khảo cổ, nhà sinh học đến những người yêu thần thoại, mỗi người đều tìm thấy ở Olympus một giá trị riêng. Ảnh: Internet

Từ các nhà khảo cổ, nhà sinh học đến những người yêu thần thoại, mỗi người đều tìm thấy ở Olympus một giá trị riêng. Có người say mê những dấu tích của thành cổ Dion; có người đến để nghiên cứu hàng nghìn loài thực vật quý hiếm; cũng có người chỉ muốn đứng giữa biển mây trên đỉnh núi và cảm nhận vì sao tổ tiên của người Hy Lạp lại tin rằng đây là nơi các vị thần ngự trị.

Chính sự đa tầng ấy khiến Olympus khác biệt với nhiều Di sản Thế giới khác. Đây không chỉ là nơi lưu giữ những gì còn sót lại của quá khứ, mà còn là không gian nơi thiên nhiên, lịch sử, tín ngưỡng và trí tưởng tượng của con người vẫn đang đối thoại với nhau.

Việc UNESCO ghi danh Olympus vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một quyết định bảo tồn. Đó là lời khẳng định rằng những câu chuyện từng được kể quanh bếp lửa của người Hy Lạp cổ đại vẫn có giá trị đối với thế giới hiện đại; rằng cảnh quan thiên nhiên và ký ức văn hóa không phải là hai thực thể tách rời, mà có thể cùng tạo nên một di sản chung của nhân loại.

Sau hơn ba thiên niên kỷ hiện diện trong sử thi, thần thoại và lịch sử, "ngọn núi của các vị thần" giờ đây bước sang một chương mới. Ảnh: Internet

Sau hơn ba thiên niên kỷ hiện diện trong sử thi, thần thoại và lịch sử, "ngọn núi của các vị thần" giờ đây bước sang một chương mới. Từ biểu tượng của trí tưởng tượng, Olympus đã trở thành Di sản Thế giới được cộng đồng quốc tế cùng chung tay gìn giữ. Có lẽ, đó cũng là cách đẹp nhất để một huyền thoại tiếp tục sống mãi với thời gian.

Việt Lâm (tổng hợp)