Nông thôn sáng tạo Hà Nội: Kiến tạo những không gian đáng sống

Hai khách mời tham gia Chương trình. Ảnh: Thanh Hải

Trong hành trình xây dựng Hà Nội trở thành Thành phố sáng tạo của UNESCO và phát triển Thủ đô Văn hiến - Văn minh - Hiện đại, khu vực nông thôn đang đứng trước nhiều cơ hội mới. Không chỉ là nơi sản xuất nông nghiệp, nhiều vùng quê của Hà Nội đang từng bước chuyển mình theo hướng kết hợp giữa nông nghiệp sinh thái, văn hóa, du lịch trải nghiệm, làng nghề và công nghệ số, tạo ra những không gian sống hấp dẫn và những giá trị kinh tế mới.

Thực tế cho thấy, từ các mô hình tiêu biểu đến nhiều làng nghề đang đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển sản phẩm OCOP, tư duy phát triển nông thôn đã có nhiều thay đổi theo hướng xanh hơn, sáng tạo hơn và bền vững hơn. Những mô hình này không chỉ góp phần nâng cao đời sống người dân mà còn từng bước hình thành các điểm đến giàu bản sắc, gắn kết bảo tồn văn hóa với phát triển kinh tế.

Tuy nhiên, để nông thôn sáng tạo phát triển mạnh mẽ và bền vững vẫn cần tháo gỡ nhiều rào cản liên quan đến cơ chế, chính sách, chuyển đổi số, liên kết chuỗi giá trị và phát huy vai trò của cộng đồng địa phương. Làm thế nào để khai thác hiệu quả các nguồn lực văn hóa, làng nghề, nông nghiệp, công nghệ và con người? Cần những giải pháp gì để nông thôn sáng tạo trở thành động lực phát triển mới của Thủ đô? Đây cũng là những nội dung trọng tâm được trao đổi trong Chương trình.

Tham gia Chương trình có hai khách mời: Bà Trần Thị Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; bà Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội.

Thông qua những phân tích, trao đổi từ các chuyên gia, chương trình góp phần khẳng định nông thôn sáng tạo không chỉ là một mô hình phát triển mới của khu vực ngoại thành mà còn là động lực quan trọng trong chiến lược xây dựng Hà Nội trở thành Thành phố sáng tạo, trung tâm hội tụ và lan tỏa các giá trị văn hóa, sáng tạo của cả nước.

Lấy văn hóa làm gốc để phát triển nông thôn sáng tạo

Bà Trần Thị Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ảnh: Thanh Hải

Theo bà Trần Thị Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nông thôn sáng tạo không nên hiểu đơn thuần là đưa công nghệ hay các mô hình kinh tế mới vào phát triển nông thôn. Điều cốt lõi là chuyển hóa các nguồn lực văn hóa, tri thức bản địa và con người thành động lực phát triển mới.

Bà Trần Thị Thủy cho rằng cách tiếp cận này đặc biệt phù hợp với Hà Nội - địa phương có hệ thống làng nghề, di sản văn hóa, đình, chùa cùng nguồn tri thức bản địa phong phú. Nếu trước đây nông thôn chủ yếu được nhìn nhận là không gian sản xuất nông nghiệp thì hiện nay cần được xem là nơi tạo ra những động lực phát triển mới cho kinh tế Thủ đô, đồng thời là không gian văn hóa đáng sống và đáng làm việc.

Theo bà Trần Thị Thủy, để xây dựng nông thôn sáng tạo, trước hết phải lấy văn hóa làm gốc. Sáng tạo không đồng nghĩa với phủ nhận truyền thống mà là làm cho các giá trị truyền thống thích ứng với đời sống đương đại, trở thành nguồn lực cho phát triển. Với lợi thế về mật độ làng nghề và di sản văn hóa thuộc nhóm lớn nhất cả nước, Hà Nội có nhiều điều kiện để phát huy hướng đi này.

Nông thôn sáng tạo phải lấy con người làm trung tâm. Người nông dân không chỉ là người sản xuất mà cần trở thành chủ thể của quá trình phát triển. Họ vừa tham gia quản trị, sáng tạo, vừa là người thụ hưởng những thành quả của mô hình nông thôn sáng tạo.

Bên cạnh đó, nông thôn sáng tạo phải gắn với xây dựng nông thôn văn minh. Sự văn minh không chỉ thể hiện ở sản phẩm mà còn ở phương thức sống và cách quản trị, trong đó cần ứng dụng các thành tựu khoa học công nghệ, môi trường số và dịch vụ công hiện đại. Tuy nhiên, quá trình hiện đại hóa không được làm mất đi bản sắc vốn có của làng quê.

Bà Trần Thị Thủy cho rằng, nông thôn sáng tạo không phải là bê tông hóa hay đô thị hóa nông thôn. Điều quan trọng là vẫn giữ được cấu trúc văn hóa làng xã, những nét đặc trưng của đời sống nông thôn và vai trò của người dân địa phương. Chính những người nông dân, với tri thức và kinh nghiệm của mình, có thể trở thành những “hướng dẫn viên bản địa”, góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng cho mỗi vùng quê.

Với cách tiếp cận đó, nông thôn sáng tạo sẽ trở thành không gian kết nối giữa đô thị và nông thôn; không chỉ cung cấp sản phẩm nông nghiệp mà còn bảo tồn ký ức văn hóa, tạo không gian sinh thái cho Thủ đô và trở thành động lực mới cho phát triển kinh tế Hà Nội trong thời gian tới.

Biến di sản văn hóa thành “tài nguyên sáng tạo” cho nông thôn Hà Nội

Hà Nội sở hữu hệ thống di sản, làng nghề, lễ hội và không gian văn hóa làng quê rất đặc sắc. Dưới góc nhìn của cơ quan quản lý, TS Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cho rằng, nếu được nhận diện và khai thác đúng hướng, những nguồn lực này hoàn toàn có thể trở thành “tài nguyên sáng tạo”, góp phần định hình bản sắc riêng cho các vùng nông thôn ngoại thành.

TS Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Thanh Hải

Theo TS Phạm Thị Lan Anh, giá trị lớn nhất của nông thôn Hà Nội không chỉ nằm ở đất đai hay sản phẩm nông nghiệp, mà chính là kho tàng di sản văn hóa phong phú được tích lũy qua nhiều thế hệ. Ở mỗi làng nghề, du khách không chỉ tham quan mà còn được trải nghiệm quy trình sản xuất, câu chuyện nghề và đời sống cộng đồng. Mỗi lễ hội cũng không đơn thuần là hoạt động tín ngưỡng, mà chứa đựng chiều sâu văn hóa, lịch sử và bản sắc của làng xã. Hay như những ngôi làng cổ, giá trị không chỉ ở kiến trúc, cảnh quan mà còn ở ký ức, tập quán và không gian văn hóa sống của cộng đồng cư dân.

Khi các giá trị di sản được kết nối với thiết kế sáng tạo, du lịch trải nghiệm và công nghệ số, chúng sẽ tạo ra những sản phẩm văn hóa mới, hấp dẫn và giàu bản sắc. Đây chính là cách để “kích hoạt” di sản, biến nguồn lực văn hóa thành động lực phát triển.

Chuyển từ bán sản phẩm sang bán giá trị

Trẻ em tham gia hoạt động trải nghiệm tại điểm du lịch xã Hồng Vân. Ảnh: Sở Du lịch Hà Nội

Theo bà Trần Thị Thủy, các mô hình như Hồng Vân hay Phù Đổng Green Park cho thấy xu hướng chuyển dịch rõ nét của nông thôn Hà Nội từ kinh tế nông nghiệp đơn thuần sang kinh tế trải nghiệm.

Bà cho rằng trước đây giá trị của nông nghiệp chủ yếu được đo bằng sản lượng và sản phẩm bán ra, như lúa gạo, hoa hay các sản phẩm thủ công. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, lợi nhuận từ sản xuất nông nghiệp đơn thuần ngày càng hạn chế, trong khi nhu cầu của người tiêu dùng thay đổi nhanh chóng.

Khi mua một sản phẩm, người tiêu dùng không chỉ muốn sở hữu sản phẩm đó mà còn muốn trải nghiệm một lối sống, một câu chuyện và một không gian văn hóa. Vì vậy, giá trị của nông thôn hiện nay không chỉ nằm ở sản phẩm vật chất mà còn nằm ở những cảm xúc, ký ức và trải nghiệm mà sản phẩm mang lại.

Chia sẻ một ví dụ gần gũi, bà cho biết mỗi lần về quê, bà thường tìm ăn một chiếc bánh rán quen thuộc. “Tôi nói với các con rằng mẹ không phải đang ăn bánh rán, mà đang ăn ký ức”, bà nói. Với bà, đó là sự gợi nhớ về những ngày còn khó khăn, khi món quà quê nhỏ bé từ phiên chợ là niềm mong đợi của tuổi thơ. Chính những cảm xúc và câu chuyện như vậy tạo nên giá trị đặc biệt cho sản phẩm nông thôn.

Sự chuyển dịch từ bán sản phẩm sang bán giá trị đang mở ra cơ hội gia tăng thu nhập cho người dân. Từ một sản phẩm nông nghiệp, người làm nông nghiệp có thể tạo thêm giá trị từ văn hóa, du lịch, trải nghiệm và các dịch vụ đi kèm. Điều này không chỉ góp phần tạo sinh kế mà còn làm cho không gian nông thôn trở nên sinh động hơn, hấp dẫn hơn đối với du khách.

Bà Thủy cũng cho rằng, nông thôn sáng tạo không có nghĩa là từ bỏ sản xuất nông nghiệp hay nghề thủ công để làm du lịch. Điều quan trọng là biết khai thác các giá trị sẵn có, kết nối với câu chuyện văn hóa địa phương để biến một sản phẩm đơn thuần thành sản phẩm đa giá trị, mang lại nhiều lợi ích hơn cho người dân. Đây là hướng đi phù hợp với xu hướng tiêu dùng hiện nay và là cơ sở để nông thôn Hà Nội phát triển bền vững trong thời gian tới.

Đánh thức tiềm năng công nghiệp văn hóa sáng tạo từ nông thôn

Không gian văn hóa đọc - mô hình trải nghiệm di sản thông qua sách tại Tổ hợp Đoài (Làng cổ Đường Lâm) Ảnh: Đăng Khôi

Hiện nay, Hà Nội đã hình thành một số mô hình tiêu biểu về công nghiệp văn hóa sáng tạo ở khu vực nông thôn, bước đầu khẳng định hướng đi đúng trong việc khai thác giá trị di sản gắn với phát triển kinh tế. Có thể kể đến xã Hồng Vân - mô hình du lịch nông thôn OCOP 4 sao; làng gốm Bát Tràng hay làng cổ Đường Lâm đã từng bước phát huy giá trị di sản để phát triển du lịch trải nghiệm.

Theo TS Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, ở Bát Tràng, nét độc đáo là một làng nghề không sản xuất nông nghiệp, nơi du khách có thể dễ dàng tiếp cận các workshop trải nghiệm làm gốm ở khắp không gian làng. Trong khi đó, Đường Lâm lại mang đậm không gian làng quê Bắc Bộ truyền thống, với hệ thống di tích, kiến trúc và đời sống văn hóa được bảo tồn, chuyển hóa thành các sản phẩm trải nghiệm.

Hiện nay, làng cổ Đường Lâm đã hình thành các mô hình trải nghiệm sáng tạo, không chỉ thu hút du khách quốc tế mà còn hấp dẫn chính người dân Hà Nội. Nhiều hoạt động trải nghiệm được tổ chức đa dạng, gắn với đời sống và văn hóa bản địa. Nghệ nhân sơn mài Nguyễn Tấn Phát đã sáng tạo các sản phẩm dựa trên hoa văn, họa tiết và kỹ thuật sơn mài truyền thống; mỗi dịp năm mới nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát đều giới thiệu những mẫu linh vật độc đáo, mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian.

Bên cạnh đó, các không gian sáng tạo như Đoài Creative mở ra môi trường trải nghiệm nghệ thuật cho trẻ em và du khách. Tại đây, du khách có thể trực tiếp tham gia các hoạt động như vẽ tranh, rang lạc, làm kẹo lạc… Những trải nghiệm mang tính tương tác cao này tạo cảm giác gần gũi, sinh động, góp phần tăng sức hấp dẫn cho điểm đến.

Thực tế cho thấy, sức hấp dẫn đối với du khách, đặc biệt là du khách quốc tế, không chỉ nằm ở sản phẩm vật chất mà còn ở trải nghiệm, câu chuyện và không gian văn hóa bản địa. Đây chính là dư địa quan trọng để Hà Nội tiếp tục thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa sáng tạo ở khu vực ngoại thành trong thời gian tới.

Mở rộng không gian, định hình bản sắc “nông thôn sáng tạo”

Hà Nội là thành viên Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO. Theo các chuyên gia, khu vực nông thôn sáng tạo sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc hiện thực hóa mục tiêu này, đồng thời tạo thêm động lực phát triển cho Thủ đô trong tương lai.

Theo bà Trần Thị Thủy, nông thôn sáng tạo có vai trò quan trọng trong quá trình Hà Nội xây dựng bản sắc riêng trong Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO.

Bà cho rằng, nông thôn sáng tạo sẽ bổ sung nguồn lực văn hóa và mở rộng không gian sáng tạo của Thủ đô. Nếu trước đây khi nhắc đến Thành phố sáng tạo, nhiều người thường nghĩ đến các không gian văn hóa sáng tạo ở khu vực nội đô, thì nông thôn sáng tạo giúp mở rộng phạm vi đó ra toàn bộ vùng Thủ đô. Đây cũng là lợi thế riêng mà không phải thành phố nào cũng có được.

Theo bà, Hà Nội sở hữu mật độ làng nghề, di sản văn hóa và nguồn lực con người rất phong phú. Những yếu tố này tạo nền tảng để phát triển các mô hình sáng tạo gắn với văn hóa bản địa, qua đó làm giàu thêm diện mạo của Thành phố sáng tạo.

Theo bà Trần Thị Thủy, với đặc điểm là một đô thị mở rộng nhưng vẫn lưu giữ được nhiều giá trị văn hóa truyền thống ở khu vực nông thôn, Hà Nội có cơ hội xây dựng một mô hình tiêu biểu dựa trên sự kết hợp giữa đô thị và nông thôn, giữa di sản và đổi mới sáng tạo, giữa văn hiến và hiện đại.

Ở góc độ quản lý di sản, TS Phạm Thị Lan Anh cho biết, sau khi gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO, Hà Nội đã triển khai nhiều hoạt động thúc đẩy sáng tạo dựa trên nền tảng văn hóa.

TS Phạm Thị Lan Anh trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Thanh Hải

Tiêu biểu như Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội năm 2023 với chủ đề “Dòng chảy” nhấn mạnh sự tiếp nối của các giá trị văn hóa và khai thác không gian di sản công nghiệp như Nhà máy xe lửa Gia Lâm, Bốt Hàng Đậu. Cùng với đó, 17 quận, huyện (cũ) đã tham gia hưởng ứng các hoạt động sáng tạo, lan tỏa ra cả khu vực nông thôn.

Tại Ba Vì, các hoạt động sáng tạo gắn với cộng đồng địa phương được triển khai; trong khi Thường Tín, Phú Xuyên phát huy thế mạnh làng nghề truyền thống. Ở khu vực Phúc Xá (Ba Đình), mô hình “Bến hoa Phúc Xá” được hình thành từ nguồn xã hội hóa, cải tạo môi trường sống ven sông Hồng, tạo không gian văn hóa cộng đồng.

TS Phạm Thị Lan Anh cho rằng, điểm cốt lõi là phát triển sáng tạo phải dựa trên nền tảng văn hóa, không làm thay đổi hay sai lệch bản chất di sản. Đồng thời, cần phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, không áp đặt bằng “mệnh lệnh hành chính”. Chỉ khi cộng đồng thực sự tham gia và sáng tạo, các mô hình mới bền vững và đáp ứng được tiêu chí của UNESCO đối với một Thành phố sáng tạo.

Cơ chế tích hợp - chìa khóa phát triển hệ sinh thái nông thôn sáng tạo

Bà Trần Thị Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ảnh: Thanh Hải

Bà Trần Thị Thủy cho rằng, Hà Nội hiện nay không thiếu ý tưởng hay, điểm sáng trong phát triển nông thôn. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là tại sao chúng ta vẫn chưa thể nhân rộng các mô hình này hoặc tạo ra một mạng lưới kết nối chặt chẽ giữa chúng? Thực tế cho thấy, việc hình thành một hệ sinh thái nông thôn sáng tạo tại Thủ đô đang thiếu đi rất nhiều yếu tố nền tảng.

Theo bà Thủy, rào cản lớn nhất hiện nay chính là sự thiếu vắng một cơ chế tích hợp riêng biệt dành cho mô hình nông thôn sáng tạo. Bản chất của nông thôn sáng tạo là sự giao thoa đa ngành, kết hợp giữa nhiều lĩnh vực như nông nghiệp, văn hóa, du lịch, giáo dục, dịch vụ và công nghệ số. Thế nhưng, cách thức quản lý và xây dựng chính sách hiện nay vẫn còn mang tính chất đơn lẻ. Mỗi lĩnh vực lại có một chương trình riêng mà thiếu đi một khung chương trình chung để tạo ra cơ chế đặc thù cho mô hình này.

Để nông thôn sáng tạo thực sự trở thành động lực phát triển mới cho Thủ đô trong giai đoạn tới, bà Thủy cho rằng, việc ưu tiên hàng đầu là cần bắt đầu xây dựng một cơ chế linh hoạt hơn. Một cơ chế mang tính tích hợp sẽ là nền tảng vững chắc để hình thành và vận hành hiệu quả hệ sinh thái nông thôn sáng tạo mà chúng ta đang kỳ vọng.

Cân bằng giữa bảo tồn giá trị truyền thống với yêu cầu hiện đại hóa

TS Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội. Ảnh: Thanh Hải

Trong quá trình xây dựng nông thôn mới và phát triển đô thị, bài toán cân bằng giữa bảo tồn giá trị truyền thống với yêu cầu hiện đại hóa luôn được đặt ra đối với các làng quê Hà Nội.

Theo TS Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, bảo tồn và phát triển không phải là hai mục tiêu đối lập nếu địa phương xác định đúng những yếu tố cần đổi mới và những giá trị cần gìn giữ.

Theo đó, các làng quê có thể hiện đại hóa hệ thống hạ tầng như điện, nước, giao thông và các công trình phục vụ đời sống dân sinh. Việc ứng dụng công nghệ số, cải thiện môi trường sống cũng là những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân nông thôn.

Tuy nhiên, cùng với quá trình hiện đại hóa, các địa phương cần bảo tồn không gian làng quê, cảnh quan đặc trưng, các công trình kiến trúc truyền thống cũng như những thực hành văn hóa mang đậm bản sắc của cộng đồng. Đây chính là những yếu tố tạo nên sự khác biệt và giá trị riêng của mỗi làng quê.

TS Phạm Thị Lan Anh cho rằng, sức hấp dẫn của một vùng đất nằm ở những nét văn hóa đặc trưng mà nơi khác không có. Cũng như khi du khách tìm đến các quốc gia trên thế giới, điều họ mong muốn khám phá là bản sắc riêng chứ không phải những không gian giống nhau.

Vì vậy, phát triển nông thôn không đồng nghĩa với việc biến làng quê thành đô thị thu nhỏ. Thay vì “mang đô thị về làng”, mỗi địa phương cần phát huy những giá trị văn hóa, lịch sử và cảnh quan đặc trưng để tạo động lực phát triển bền vững. Đây cũng là hướng đi giúp các làng quê Hà Nội vừa đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa, vừa giữ gìn được hồn cốt văn hóa truyền thống trong quá trình phát triển.

Nông thôn sáng tạo phải trở thành “không gian đáng làm việc”

Để tháo gỡ những nút thắt trong việc phát triển nông thôn hiện nay, bà Trần Thị Thủy cho rằng, Hà Nội cần tập trung xây dựng một khung chính sách riêng biệt dành cho nông thôn sáng tạo.

Bà Trần Thị Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ảnh: Thanh Hải

Chúng ta đã có nhiều chương trình riêng lẻ như xây dựng nông thôn mới, chương trình OCOP hay chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, nhưng vẫn thiếu một "sợi dây" kết nối tất cả các lĩnh vực này dưới góc nhìn sáng tạo. Do đó, theo bà Thủy, Hà Nội có thể xem xét một đề án chiến lược về nông thôn sáng tạo cho giai đoạn 2026-2035, với tầm nhìn xa hơn đến năm 2045.

Khung chính sách này không chỉ đơn thuần là văn bản, mà sẽ đóng vai trò là cơ sở để thống nhất cách hiểu và xây dựng cơ chế vận hành cụ thể. Đây chính là nền tảng quan trọng để các ban, sở, ngành và các bên liên quan cùng phối hợp nhịp nhàng, tạo sức mạnh tổng hợp thay vì hoạt động rời rạc.

Cũng theo bà Thủy, một trong những giải pháp đột phá là việc thí điểm cơ chế linh hoạt cho các mô hình tích hợp giữa nông nghiệp, du lịch, văn hóa, dịch vụ và công nghệ.

Hà Nội có thể hình thành những "bảo tàng sống" hay các "phòng thí nghiệm nông thôn sáng tạo" ngay tại các làng quê cụ thể. Tại đây, các mô hình thử nghiệm như sử dụng đất đa chức năng, không gian sáng tạo dựa trên chất liệu bản địa, hay cơ chế liên kết công - tư và cộng đồng cần được khuyến khích phát triển. Việc tạo ra một "không gian chính sách" đủ rộng là điều kiện tiên quyết để những ý tưởng này bén rễ.

Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương chia sẻ, vấn đề cốt lõi và cũng là tâm huyết nhất ở đây chính là nguồn nhân lực. Trong bối cảnh nông thôn đang đối mặt với tình trạng già hóa dân số do làn sóng dịch chuyển lao động trẻ ra thành thị, chìa khóa để thay đổi diện mạo làng quê chính là thu hút nhân lực sáng tạo từ nội đô quay trở về.

Nông thôn sáng tạo không nên chỉ dừng lại ở việc kiến tạo một không gian đáng sống, mà phải trở thành một nơi thực sự "đáng để làm việc". Xu hướng này đã xuất hiện tại một số quốc gia như Trung Quốc, nơi làm việc tại các vùng quê trở thành một trào lưu đầy tự hào đối với giới trẻ, không kém gì việc đầu quân cho các tập đoàn lớn.

“Khi các không gian sáng tạo tại nông thôn khơi gợi được sự hưng phấn và lòng tự hào nghề nghiệp cho các bạn trẻ, sự dịch chuyển nhân lực sẽ diễn ra mạnh mẽ hơn. Đây chính là yếu tố then chốt, bên cạnh các yếu tố pháp lý, để chúng ta thực sự có được một diện mạo mới cho nông thôn sáng tạo trong tương lai”, bà Thủy nhấn mạnh.

Trao kỹ năng số để người dân trở thành chủ thể quảng bá di sản và du lịch

TS Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội (bên phải) chia sẻ tại Chương trình. Ảnh: Thanh Hải

Chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội mới trong quảng bá du lịch, phát huy giá trị di sản và phát triển kinh tế nông thôn. Tuy nhiên, để quá trình này đạt hiệu quả bền vững, người dân cần được đặt ở vị trí trung tâm thay vì chỉ là đối tượng thụ hưởng.

Theo TS Phạm Thị Lan Anh, công nghệ chỉ là công cụ, còn người dân mới là chủ thể của chuyển đổi số. Khi nghệ nhân có thể đưa sản phẩm thủ công đến khách hàng ở nhiều quốc gia thông qua các nền tảng số, khi các làng nghề chủ động kể câu chuyện về lịch sử, văn hóa của mình bằng video, hình ảnh hay công nghệ thực tế ảo, hoặc khi các hợp tác xã quảng bá sản phẩm OCOP trên môi trường số, chuyển đổi số sẽ trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng.

TS Phạm Thị Lan Anh cho hay, thời gian qua nhiều địa phương đã nhận được sự hỗ trợ trong việc xây dựng hệ thống biển chỉ dẫn, thiết kế nhận diện thương hiệu hay quảng bá hình ảnh. Tuy nhiên, những giải pháp này chủ yếu mang tính hỗ trợ từ bên ngoài.

Để người dân, hợp tác xã và các làng nghề thực sự làm chủ quá trình chuyển đổi số, cần tập trung vào việc nâng cao năng lực cho cộng đồng. Bên cạnh đầu tư hạ tầng và công nghệ, các chương trình hỗ trợ cần chú trọng trang bị kỹ năng số, tư duy số và đặc biệt là khả năng sáng tạo nội dung số cho người dân địa phương.

Khi có đủ kiến thức và kỹ năng, cộng đồng sẽ chủ động xây dựng, quảng bá và lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc của địa phương trên không gian mạng. Đây không chỉ là giải pháp thúc đẩy du lịch, tiêu thụ sản phẩm làng nghề và OCOP, mà còn góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ.

TS Phạm Thị Lan Anh khẳng định, chỉ khi người dân trở thành chủ thể sáng tạo và vận hành các hoạt động số, chuyển đổi số mới thực sự tạo ra động lực phát triển bền vững cho các địa phương.

Giáo dục và kinh tế số là động lực của hệ sinh thái nông thôn sáng tạo

Bà Trần Thị Thủy tại Chương trình. Ảnh: Thanh Hải

Theo bà Trần Thị Thủy, để phát triển nông thôn sáng tạo một cách bền vững, Hà Nội cần xây dựng một hệ sinh thái trong đó văn hóa giữ vai trò cốt lõi, nông nghiệp là nền tảng, du lịch là cầu nối, giáo dục là động lực và kinh tế số là hạ tầng kết nối.

Bà cho rằng nông nghiệp không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn tạo ra trải nghiệm cho du khách. Văn hóa không chỉ dừng lại ở bảo tồn mà cần trở thành nguồn lực cho phát triển kinh tế. Trong khi đó, du lịch không đơn thuần là đưa khách đến tham quan mà còn là phương thức kết nối thị trường, lan tỏa thương hiệu của mỗi vùng đất đến nhiều đối tượng hơn.

Bà Trần Thị Thủy nhấn mạnh vai trò của giáo dục trong việc hình thành nguồn nhân lực mới cho nông thôn sáng tạo. Nhiều địa phương đã bắt đầu triển khai các mô hình phát triển dựa trên văn hóa và du lịch, nhưng để trở thành một hệ sinh thái sáng tạo thực sự vẫn cần thêm những cách tiếp cận mới.

Dẫn câu chuyện khảo sát tại làng múa rối nước Đào Thục, bà Trần Thị Thủy cho biết, các chuyên gia Hàn Quốc từng gợi ý nghệ nhân đặt thêm những tên gọi mới, cách kể chuyện mới cho các nhân vật rối truyền thống nhằm tạo sức hút đối với giới trẻ. Đây là ví dụ cho thấy các giá trị văn hóa truyền thống hoàn toàn có thể được làm mới mà vẫn giữ được bản sắc.

Theo bà Trần Thị Thủy, các trường đại học và sinh viên cũng có thể tham gia vào quá trình này. Nếu được giao những bài toán thực tiễn như thiết kế không gian văn hóa cho làng nghề hay làng di sản, người trẻ có thể mang đến những ý tưởng mới, kết hợp giữa truyền thống và hơi thở đương đại.

Bà Thủy cho rằng khi văn hóa, nông nghiệp, du lịch, giáo dục và kinh tế số được kết nối trong cùng một hệ sinh thái, việc khai thác các nguồn lực của nông thôn sáng tạo sẽ hiệu quả hơn. Đây cũng là hướng đi giúp các địa phương gia tăng giá trị từ những tài nguyên sẵn có, đồng thời tạo nên diện mạo mới cho nông thôn Hà Nội trong tương lai.

Để không gian di sản văn hóa trở thành hạt nhân sáng tạo

Từ góc độ văn hóa, TS Phạm Thị Lan Anh kỳ vọng các làng nghề, làng cổ, không gian di sản sẽ đóng vai trò trung tâm trong việc hình thành các “cực sáng tạo” ở khu vực nông thôn Hà Nội.

TS Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội trao đổi tại Chương trình. Ảnh: Thanh Hải

Theo TS Phạm Thị Lan Anh, nghề bảo tồn di sản không chỉ là bảo tồn, mà hướng tới việc đưa di sản trở thành hạt nhân sáng tạo. Không gian nông thôn sáng tạo có thể được hình thành từ nhiều yếu tố như cảnh quan, kiến trúc, nghề thủ công, lễ hội và phong tục tập quán.

Đơn cử như lễ hội “Đánh cá dập sào” ở làng cổ Đường Lâm một nét văn hóa đặc sắc nhưng hiện nay chưa nhiều người hiểu rõ. Lễ hội này gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tản Viên tại địa phương, phản ánh đời sống, sinh kế và nguồn lực văn hóa của cộng đồng cư dân.

Hay như làng múa rối nước Đào Thục - một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo đang được các cơ quan chuyên môn khảo sát, đánh giá cao trong công tác bảo tồn. Hiện nay, ngành Văn hóa Hà Nội đang phối hợp với một số tỉnh, thành hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO ghi danh rối nước là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là kết quả từ sự nỗ lực của cộng đồng địa phương, đồng thời mở ra cơ hội để phát triển các mô hình sáng tạo dựa trên di sản.

Khi di sản được khơi dậy và gắn với đời sống đương đại, mỗi địa phương có thể trở thành một không gian sáng tạo, góp phần hình thành mạng lưới các điểm đến văn hóa đặc sắc ở nông thôn Hà Nội.

Định vị thương hiệu nông thôn để hình thành những điểm tăng trưởng mới

Bà Trần Thị Thủy cho rằng, Hà Nội sở hữu bản sắc địa phương rất đặc biệt, không chỉ nằm ở vùng ngoại ô mà tồn tại ngay trong chính lõi của đô thị. Đây chính là nguồn vốn văn hóa quan trọng để chúng ta tạo nên nền tảng phát triển bền vững.

Bà Trần Thị Thủy, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc, Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ảnh Thanh Hải

Trong xu hướng phát triển hiện nay, khái niệm "nông thôn sáng tạo" cần được chú trọng thông qua việc thiết kế thương hiệu cho các vùng quê. Nếu như trước đây, chương trình OCOP tập trung vào mỗi vùng đất một sản phẩm, thì giờ đây, mỗi làng quê cần có một thương hiệu riêng biệt. Thương hiệu này có thể được xây dựng từ nền tảng văn hóa truyền thống sẵn có, hoặc được sáng tạo mới hoàn toàn nhằm định vị thế mạnh du lịch cho địa phương đó.

Bà Thủy chia sẻ câu chuyện tại khu phố Tam Phường Thất Hạ ở thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc) và coi đó là một minh chứng thú vị về việc định vị thương hiệu.

Theo bà Thủy, dù nơi đây quy tụ kiến trúc cổ đặc sắc thời Minh - Thanh với những bức tường hình yên ngựa độc đáo, nhưng chính quyền địa phương lại chọn cây đa được tỉa hình trái tim làm biểu tượng. Kết quả, hình ảnh cây đa này trở thành điểm check-in "hot" nhất thành phố. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc lựa chọn biểu tượng để tạo nên hơi thở thương hiệu cho một vùng đất.

Việc tận dụng vị thế "Thành phố Sáng tạo" trong lĩnh vực thiết kế để đưa các ý tưởng sáng tạo về vùng nông thôn là sự kết nối tuyệt vời giữa nội đô và các vùng vệ tinh. Khi đó, bức tranh sáng tạo của Hà Nội sẽ không còn bó hẹp ở vùng lõi mà lan tỏa toàn Thủ đô.

"Hà Nội đang có những nguồn lực vô cùng mạnh mẽ từ con người, các trường đại học, viện nghiên cứu đến cộng đồng doanh nghiệp", bà Thủy nhấn mạnh.

Cần đặt người dân và cộng đồng làng nghề ở vị trí trung tâm của phát triển bền vững

TS Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Quản lý Di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội (bên phải) chia sẻ tại Chương trình. Ảnh: Thanh Hải

Theo TS Phạm Thị Lan Anh, để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành Thành phố sáng tạo của UNESCO và Thủ đô Văn hiến - Văn minh - Hiện đại, điều quan trọng nhất là sự quyết tâm của các cấp chính quyền cùng sự đồng thuận của người dân.

TS Phạm Thị Lan Anh cho rằng Hà Nội đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi về cơ chế, chính sách. Đáng chú ý là các quy định đặc thù trong Luật Thủ đô năm 2026 cùng hai nghị quyết quan trọng của Bộ Chính trị gồm Nghị quyết số 57 về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết số 80 về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới.

Trên cơ sở đó, thành phố đã xây dựng nhiều chương trình, kế hoạch hành động nhằm tạo điều kiện để văn hóa kết hợp với công nghệ số và các nền tảng hiện đại. Đây được xem là giải pháp quan trọng giúp vừa bảo tồn các giá trị truyền thống, vừa thúc đẩy sáng tạo, tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, việc phát huy giá trị văn hóa và di sản không nên chỉ tập trung phục vụ phát triển du lịch. Nếu quá chú trọng gia tăng lượng khách, đặc biệt là khách quốc tế, nhiều địa phương có thể phải đối mặt với những hệ lụy về môi trường, an ninh trật tự, cũng như nguy cơ biến đổi lối sống, phong tục tập quán và bản sắc văn hóa truyền thống.

Vì vậy, định hướng phát triển của Hà Nội cần lấy cộng đồng làm trung tâm. Người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và các làng nghề không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải trở thành chủ thể tham gia bảo tồn, sáng tạo và phát huy giá trị văn hóa. Các chính sách hỗ trợ cần hướng tới việc nâng cao nhận thức, khơi dậy niềm tự hào về di sản, đồng thời tạo điều kiện để cộng đồng chủ động khai thác các giá trị văn hóa phục vụ phát triển kinh tế theo hướng bền vững.

“Điều quan trọng không phải là thu hút thật nhiều khách du lịch, mà là làm sao để mỗi người dân thêm tự hào về di sản, văn hóa của quê hương mình, từ đó gìn giữ, phát huy và lan tỏa những giá trị ấy trong đời sống hiện đại”, TS Phạm Thị Lan Anh nhấn mạnh.

TS Phạm Thị Lan Anh cho rằng, khi người dân thực sự yêu quý và trân trọng các giá trị văn hóa bản địa, những giá trị đó sẽ được bảo tồn một cách tự nhiên, đồng thời góp phần tăng cường sự gắn kết giữa các địa phương, tạo nên sức mạnh chung của nền văn hóa Việt Nam trong quá trình hội nhập và phát triển.

Nhóm phóng viên