Nông sản Việt trước bước ngoặt chất lượng - Bài cuối: Chìa khóa chinh phục thị trường tỷ dân

Doanh nghiệp nông sản Việt nâng cao chất lượng sản phẩm để chinh phục thị trường tỷ dân.

Chế biến sâu và chuẩn hóa sản xuất

Trong bối cảnh thị trường Trung Quốc ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn nhập khẩu, bài toán đặt ra không còn là xuất khẩu được bao nhiêu tấn hàng hóa mà là tạo ra bao nhiêu giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Thực tế thị trường cho thấy lợi thế về sản lượng và vị trí địa lý không còn đủ để bảo đảm sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam như trước. Trong bối cảnh các tiêu chuẩn nhập khẩu ngày càng được nâng cao, chế biến sâu, chuẩn hóa sản xuất, ứng dụng công nghệ số và xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch đang trở thành những yêu cầu quan trọng để doanh nghiệp duy trì và mở rộng thị phần tại thị trường hơn 1,4 tỷ dân này.

Trong nhiều năm, phần lớn giá trị xuất khẩu rau quả của Việt Nam vẫn đến từ sản phẩm tươi. Đây là lợi thế giúp ngành hàng tận dụng được điều kiện tự nhiên và sản lượng ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, khi các thị trường nhập khẩu liên tục nâng cao tiêu chuẩn kỹ thuật, mô hình tăng trưởng dựa chủ yếu vào hàng tươi đang bộc lộ những hạn chế nhất định.

Theo ông Đinh Cao Khuê, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty CP Thực phẩm xuất khẩu Đồng Giao (DOVECO), dư địa tăng trưởng lớn nhất của ngành rau quả trong thời gian tới nằm ở lĩnh vực chế biến sâu.

Xu hướng này xuất phát từ sự thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng. Cùng với quá trình đô thị hóa và sự gia tăng nhanh chóng của tầng lớp trung lưu tại Trung Quốc, nhu cầu đối với các sản phẩm thực phẩm tiện lợi, bảo đảm chất lượng và có nguồn gốc tự nhiên ngày càng lớn. Đây là cơ hội cho các dòng sản phẩm như rau quả đông lạnh IQF, nước ép NFC, puree trái cây, trái cây đóng hộp hay các sản phẩm cô đặc.

Không chỉ giúp nâng cao giá trị sản phẩm, chế biến sâu còn góp phần giải quyết nhiều điểm nghẽn của ngành nông nghiệp như tính mùa vụ, áp lực tiêu thụ trong thời gian ngắn và rủi ro biến động giá cả đối với hàng tươi.

Theo các doanh nghiệp xuất khẩu, mối quan hệ thương mại nông sản giữa Việt Nam và Trung Quốc hiện mang tính bổ trợ cao. Việt Nam có thế mạnh về các loại trái cây nhiệt đới như dứa, chanh leo, xoài, chuối, trong khi Trung Quốc có nhu cầu lớn đối với nhóm sản phẩm này cả ở dạng tươi và chế biến.

Đối với ngành dứa, các giống chủ lực như Queen, Cayenne và MD2 hiện đều có khả năng cạnh tranh tốt trên thị trường. Đáng chú ý, nhiều sản phẩm chế biến từ dứa như dứa đóng hộp, dứa đông lạnh hoặc nước dứa cô đặc có điều kiện tiếp cận thị trường thuận lợi, mở ra dư địa tăng trưởng mới cho doanh nghiệp Việt Nam.

Trái dứa chất lượng cao được tuyển chọn kỹ lưỡng, đạt tiêu chuẩn xuất khẩu với hình thức đồng đều, vị ngọt đậm và đáp ứng yêu cầu nghiêm ngặt của thị trường quốc tế.

Thực tế khảo sát tại các trung tâm logistics và chế biến lớn của Trung Quốc cho thấy nhu cầu đối với nguyên liệu và sản phẩm chế biến từ trái cây nhiệt đới vẫn còn rất lớn.

Tại Meishan Bonded Cold Storage, trung tâm kho lạnh có diện tích hơn 120.000 m2 tại Trung Quốc, các doanh nghiệp Việt Nam ghi nhận khả năng tiêu thụ đáng kể đối với nhóm hàng chế biến. Tương tự, tại các nhà máy thuộc Tập đoàn FOMDAS - một trong những doanh nghiệp chế biến rau quả lớn của Trung Quốc - dư địa thị trường đối với các sản phẩm có giá trị gia tăng cao tiếp tục được đánh giá tích cực.

Song song với chế biến sâu, chuẩn hóa sản xuất đang trở thành điều kiện tiên quyết để nông sản Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Theo ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Vina T&T Group, việc chuyển dịch sang xuất khẩu chính ngạch và đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm là con đường tất yếu đối với doanh nghiệp nông sản Việt Nam.

Ông Tùng cho rằng mỗi lô hàng xuất khẩu sang Trung Quốc không chỉ cần bảo đảm chất lượng mà còn phải chứng minh được toàn bộ quá trình sản xuất, chăm sóc, thu hoạch và đóng gói thông qua hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch.

Trong bối cảnh đó, mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói đang trở thành “hộ chiếu” bắt buộc đối với nông sản xuất khẩu. Tuy nhiên, theo phản ánh của doanh nghiệp, quá trình thẩm định và phê duyệt hiện vẫn cần tiếp tục được cải thiện nhằm giảm thời gian chờ đợi và chi phí cơ hội cho người sản xuất.

Từ thực tiễn hoạt động xuất khẩu, ông Tùng đã đề xuất ba nhóm giải pháp với Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC), gồm tăng cường các hình thức đánh giá trực tuyến để đẩy nhanh tiến độ phê duyệt; xây dựng cơ chế “luồng xanh” đối với doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt; đồng thời đẩy mạnh liên thông dữ liệu số hóa giữa cơ quan chức năng hai nước nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và phòng chống gian lận.

Ông Nguyễn Đình Tùng, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Vina T&T Group, phát biểu tại diễn đàn mới đây.

Theo định hướng phát triển ngành rau quả của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, quá trình chuẩn hóa sản xuất trong giai đoạn tới không chỉ dừng lại ở các yêu cầu hành chính mà còn hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát thải thấp.

Điều này đòi hỏi người sản xuất phải giảm dần việc sử dụng vật tư đầu vào hóa học, kiểm soát chặt chẽ dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, sử dụng hiệu quả nguồn nước và từng bước áp dụng các mô hình canh tác thân thiện với môi trường.

Công nghệ số và hệ sinh thái giá trị

Nếu chế biến sâu và chuẩn hóa sản xuất được xem là nền tảng thì công nghệ số đang trở thành động lực mới giúp nâng cao hiệu quả vận hành của toàn bộ chuỗi cung ứng nông sản.

Theo ông Lương Đức Vinh, đại diện Tập đoàn Kiểm định và Chứng nhận Trung Quốc khu vực Tây Nam, đơn vị này đang triển khai mô hình truy xuất nguồn gốc kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) đối với sầu riêng xuất khẩu từ Việt Nam sang Trung Quốc.

Hệ thống cho phép số hóa toàn bộ quá trình từ vùng trồng, đóng gói, vận chuyển đến khâu thông quan. Dữ liệu được kết nối trực tiếp với cơ quan hải quan, giúp nâng cao tính minh bạch và rút ngắn đáng kể thời gian xử lý hồ sơ.

Theo ông Vinh, thời gian thông quan đối với một số lô hàng sầu riêng đã được rút ngắn từ vài ngày xuống còn khoảng 24 giờ, thậm chí có trường hợp chỉ mất khoảng 3 giờ.

Bên cạnh yếu tố công nghệ, việc hiểu rõ hệ thống phân phối nội địa của Trung Quốc cũng đang trở thành yêu cầu quan trọng đối với doanh nghiệp Việt Nam.

Qua khảo sát tại Ningbo Fruit & Vegetable Wholesale Center, một trong những trung tâm đầu mối rau quả lớn của tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc), các doanh nghiệp Việt Nam ghi nhận hệ thống phân loại, bảo quản, truy xuất nguồn gốc và phân phối hàng hóa được tổ chức bài bản.

Ứng dụng công nghệ và chuẩn hóa sản xuất đang giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Không chỉ đóng vai trò là đầu mối giao dịch, các trung tâm này còn là mắt xích quan trọng giúp kết nối trực tiếp nhà sản xuất với hệ thống bán buôn, bán lẻ và thương mại điện tử của Trung Quốc.

Theo ông Chương Lâm, Chủ tịch Hội Doanh nhân Trung Quốc tại Việt Nam - Chi hội TP Hồ Chí Minh, hợp tác nông nghiệp giữa hai nước hiện được thúc đẩy bởi ba động lực chính gồm nền tảng tin cậy chính trị, sự cải thiện của hạ tầng logistics và quá trình chuyển đổi số.

Những năm gần đây, hệ thống logistics phục vụ thương mại nông sản giữa hai nước liên tục được đầu tư. Các trung tâm kho lạnh hiện đại, hệ thống vận tải đa phương thức và cơ chế ưu tiên thông quan đối với nông sản đang góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh cho hàng hóa xuất khẩu.

Ông Lý Ái Hoa, Bí thư Thành ủy thành phố Đông Phương (Hải Nam, Trung Quốc) cho biết, địa phương này sẽ tiếp tục thúc đẩy các tuyến logistics và vận tải thương mại mới kết nối với Việt Nam, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động giao thương.

Tuy nhiên, xét đến cùng, hạ tầng, công nghệ hay logistics chỉ là những công cụ hỗ trợ. Yếu tố quyết định vẫn nằm ở khả năng kiến tạo giá trị của toàn bộ hệ sinh thái ngành hàng.

Trong khi đó, ông Nguyễn Minh Vũ, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao cho rằng, hợp tác nông nghiệp Việt Nam - Trung Quốc cần được thúc đẩy theo hướng chuyển từ giao thương đơn thuần sang liên kết sản xuất, đẩy nhanh quá trình mở cửa thị trường và khai thác hiệu quả các nền tảng thương mại điện tử.

Thực tiễn từ doanh nghiệp cho thấy hướng đi này đang mang lại kết quả tích cực. Tại Công ty Cổ phần Nông nghiệp U&I (Unifarm), doanh nghiệp đã xây dựng hệ sinh thái nông nghiệp công nghệ cao từ năm 2009, ứng dụng tự động hóa, Internet vạn vật (IoT) và mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất.

Hiện doanh nghiệp quản lý hơn 1.500 ha vùng sản xuất, sản phẩm không chỉ xuất khẩu sang Trung Quốc mà còn có mặt tại nhiều thị trường như Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore và khu vực Trung Đông.

Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, các diễn đàn kết nối thương mại trực tiếp đang góp phần tăng cường hiểu biết giữa doanh nghiệp hai nước, đồng thời tạo điều kiện để các nhà nhập khẩu tiếp cận những nhà cung ứng có năng lực và uy tín của Việt Nam.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, niềm tin thị trường đang trở thành một loại tài sản đặc biệt quan trọng. Đó là kết quả của quá trình xây dựng chất lượng sản phẩm, tuân thủ tiêu chuẩn, minh bạch thông tin và duy trì trách nhiệm trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Ông Nguyễn Minh Vũ, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao phát biểu tại diễn đàn mới đây.

Như chia sẻ của ông Phạm Quốc Liêm, Chủ tịch HĐQT Unifarm, mục tiêu cuối cùng của ngành nông nghiệp không chỉ là xuất khẩu nhiều hơn mà còn phải tạo ra nhiều giá trị hơn cho người nông dân, doanh nghiệp, người tiêu dùng và môi trường.

Thị trường Trung Quốc vẫn được đánh giá là dư địa tăng trưởng lớn đối với nông sản Việt Nam trong nhiều năm tới. Tuy nhiên, cơ hội sẽ không tự chuyển hóa thành lợi thế nếu doanh nghiệp không đáp ứng được những yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Sau giai đoạn phát triển dựa vào sản lượng, năng lực kiến tạo giá trị, làm chủ công nghệ và xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch đang trở thành những yếu tố quyết định vị thế cạnh tranh của nông sản Việt Nam trong giai đoạn mới.

Bài, ảnh: Lưu Niệm/Báo Tin tức và Dân tộc