Nối dài thanh âm đại ngàn

Dưới sự dẫn dắt, trao truyền của người thầy trẻ Ksor Vui, nhịp chiêng cổ đang được giữ gìn và phát huy từng ngày ngày

Thanh âm gắn kết cộng đồng

Với người Jrai, Bahnar, cồng chiêng chính là linh hồn của buôn làng, gắn bó với con người từ thuở lọt lòng đến lúc trở về với đất mẹ. Tiếng chiêng ngân lên trong niềm vui đón mừng sự sống, rộn ràng giữa mùa lúa mới, vang vọng trong lễ dựng nhà rông và trầm mặc tiễn đưa người đã khuất.

Mỗi nhịp chiêng mang một sắc thái riêng, nhưng chỉ khi nhiều người cùng hòa nhịp, biết lắng nghe và kết nối với nhau, bản hòa tấu cồng chiêng mới thực sự trọn vẹn. Trong những thanh âm ấy là tinh thần cộng đồng, là sợi dây bền chặt nối con người với buôn làng và cội nguồn văn hóa.

Năm 2005, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh là Kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể của nhân loại, sau đó được đưa vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2008.

Sự ghi danh ấy không chỉ khẳng định giá trị độc đáo của di sản mà còn đặt ra yêu cầu gìn giữ, trao truyền để tiếng chiêng tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Bởi di sản không chỉ nằm trong những bộ chiêng được lưu giữ hay những lễ hội được tái hiện mà còn sống trong đôi tay người đánh, trong ký ức của nghệ nhân và niềm say mê của lớp trẻ.

Hành trình trao truyền di sản cồng chiêng

Giữa nhịp sống đang đổi thay từng ngày, việc trao truyền những nhịp chiêng vì thế càng trở nên ý nghĩa. Ở nhiều buôn làng, những người am hiểu văn hóa vẫn miệt mài hướng dẫn con cháu cách cầm dùi, giữ nhịp, hòa âm.

Với người Jrai, Bahnar, cồng chiêng chính là linh hồn của buôn làng, gắn bó với con người từ thuở lọt lòng đến lúc trở về với đất mẹ

Tại buôn Phu Ama Nher 2 (xã Ia Sao), hành trình ấy đang được tiếp nối bởi một người thầy khá đặc biệt: Thượng úy Ksor Vui (30 tuổi), cán bộ Công an xã Ia Sao.

Trong căn nhà sinh hoạt cộng đồng, khi màn đêm buông xuống, những thanh âm cồng chiêng cổ lại chậm rãi ngân lên. Dưới ánh đèn, những bàn tay nhỏ nhịp nhàng gõ trên mặt chiêng, chăm chú dõi theo từng động tác của người thầy trẻ. Anh Vui kiên nhẫn làm mẫu, sửa từng nhịp đánh, hướng dẫn các em hòa tiếng chiêng của mình vào âm thanh chung.

Sinh ra và lớn lên tại thị xã Ayun Pa cũ, nay là phường Ayun Pa, tình yêu cồng chiêng đã nhen lên trong Ksor Vui từ thuở nhỏ. Anh thường theo chân ông nội đến các lễ hội của buôn làng, say mê dõi theo đội chiêng trình diễn. Những thanh âm khi trầm hùng, lúc ngân vang cứ thế in sâu vào tâm trí cậu bé, thôi thúc anh tìm hiểu và tập đánh chiêng.

Từ những nhịp đánh còn vụng về, qua tháng năm kiên trì học hỏi, anh dần thuần thục, biết cách giữ nhịp và hòa mình vào đội chiêng.

Sau khi lập gia đình, anh về sống tại nhà vợ ở buôn Phu Ama Nher 2 theo phong tục người Jrai. Càng gắn bó với buôn làng, anh càng thấu hiểu ý nghĩa của tiếng chiêng, đồng thời trăn trở làm sao để những thanh âm thân thuộc ấy không chỉ vang lên trong lễ hội mà còn được thế hệ trẻ đón nhận, gìn giữ.

Để thanh âm đại ngàn được nối dài

Công việc của một cán bộ công an có nhiều bận rộn, nhưng anh Vui vẫn dành thời gian cho niềm đam mê. Tháng 5.2023, anh bắt đầu mở lớp truyền dạy cồng chiêng miễn phí cho thanh thiếu niên tại buôn Phu Ama Nher 2.

Thượng uý Ksor Vui ân cần hướng dẫn các em thanh thiếu niên xã Ia Sao tập đánh chiêng

Từ vài em ban đầu, đến nay lớp dành cho nam đã thu hút hơn 20 học viên, lớp dành cho nữ có 25 bạn trẻ tham gia. Tất cả đều tự nguyện học, xuất phát từ niềm yêu thích và mong muốn tìm hiểu văn hóa của dân tộc mình.

Không chỉ dạy cách cầm dùi, giữ nhịp và phối hợp khi hòa tấu, anh Vui còn giúp học trò làm quen với những bộ chiêng cổ gắn liền với đời sống người Jrai. Trong đó có bộ chiêng Kơ Đơ, còn gọi là T’nah Ring, nổi tiếng ở khu vực Ayun Pa, gồm 2 cồng, 6 chiêng và 1 trống. Bộ chiêng này thường được sử dụng trong những dịp quan trọng như lễ mừng lúa mới, đám cưới hay lễ mừng nhà mới.

Không chỉ phục vụ nghi lễ, tiếng chiêng, tiếng trống từng giữ vai trò như một phương tiện truyền tin giữa các buôn làng. Khi đường sá cách trở, điện thoại và loa phát thanh chưa phổ biến, mỗi nhịp chiêng có thể mang theo một thông điệp riêng, giúp người dân kết nối với nhau.

Bên cạnh bộ Kơ Đơ, các em còn được học cách sử dụng bộ chiêng Tha, còn gọi là chiêng Arap cổ, gồm 6 cồng và 9 chiêng bằng, không có núm. Việc làm quen với những bộ chiêng truyền thống giúp học trò hiểu rõ hơn sự phong phú trong âm thanh, cách hòa tấu và những giá trị văn hóa được lưu giữ qua từng thế hệ.

Với anh Vui, dạy cồng chiêng không chỉ là hướng dẫn các em cầm dùi hay đánh đúng nhịp mà còn là cách giúp lớp trẻ hiểu được giá trị của những nhạc cụ do cha ông để lại.

Các em nhỏ chăm chú, hăng say tập luyện chiêng dưới sự dẫn dắt của thầy Ksor Vui

Anh nhận thấy nhiều người trẻ hiện nay chủ yếu quen với các bộ chiêng đã được cải tiến theo thang âm phương Tây, trong khi chiêng cổ của người Jrai sử dụng hệ thống bồi âm tự nhiên, tạo nên âm sắc riêng của núi rừng Tây Nguyên.

Từ thực tế ấy, anh cho rằng việc bảo tồn cần bắt đầu bằng sự am hiểu đối với những bộ chiêng truyền thống. “Khi người trẻ biết cách chơi đúng tiếng chiêng của cha ông, các em mới có thể cảm nhận đầy đủ nét độc đáo của di sản, từ đó thêm yêu quý và có ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc”, anh Vui chia sẻ.

Mỗi buổi học là một hành trình của sự kiên nhẫn. Khi nhịp chiêng chưa đúng, anh Vui dừng lại làm mẫu; khi đôi tay học trò còn lúng túng, anh nhẹ nhàng hướng dẫn các em tập lại từ đầu.

Những thanh âm ban đầu còn chệch choạc dần hòa vào nhịp chung, sự rụt rè cũng nhường chỗ cho niềm vui và sự tự tin. Phía sau mỗi buổi tập, không chỉ các kỹ năng chơi chiêng được bồi đắp mà các em còn dần hiểu biết hơn về văn hóa và thêm tự hào về cội nguồn.

Nỗ lực ấy đã có dịp được ghi nhận vào năm 2024, khi đội chiêng nam do anh Vui hướng dẫn tham gia Hội diễn cồng chiêng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh Gia Lai tại TP. Pleiku cũ và được các nghệ nhân đến từ nhiều địa phương đánh giá cao.

Dù đội chiêng đã được nhiều nơi biết đến, anh Vui vẫn không đặt nặng việc đưa các em đi biểu diễn thường xuyên hay thương mại hóa hoạt động của đội.

Thượng úy Ksor Vui, cán bộ Công an xã Ia Sao luôn nặng lòng với hành trình trao truyền thanh âm văn hoá truyền thống cho thế hệ trẻ

Với anh, điều quan trọng là giữ cho cồng chiêng hiện diện trong đời sống buôn làng, để các em có cơ hội thực hành và trưởng thành từ chính không gian văn hóa của mình. Việc đưa các em đi biểu diễn khi các làng có việc sẽ là dịp để các em mạnh dạn hơn và giúp nhiều người biết đến vẻ đẹp của cồng chiêng cổ.

Nếu ngày trước, Ksor Vui từng say mê học từng nhịp chiêng bên ông nội thì hôm nay, anh lại kiên nhẫn truyền những nhịp ấy cho lớp trẻ trong buôn. Từ người học trò năm nào đến người thầy hôm nay, anh đang góp thêm một nhịp nối cho hành trình trao truyền di sản.

Gia Lai đang chuyển mình cùng nhịp sống mới, nhưng những giá trị làm nên bản sắc của vùng đất vẫn cần được gìn giữ trong từng cộng đồng, từng gia đình và mỗi thế hệ. Khi người trẻ còn muốn học, người biết chiêng còn sẵn lòng truyền dạy, những thanh âm của đại ngàn vẫn có cơ hội tiếp tục ngân vang.

Và trong những buổi tối ở buôn Phu Ama Nher 2, giữa tiếng mưa tí tách của tháng 10 và nhịp chiêng đang dần thành thạo của các học trò, hành trình gìn giữ di sản vẫn lặng lẽ tiếp diễn, bắt đầu từ tình yêu quê hương và những con người chọn không để âm thanh của cội nguồn phai nhạt theo thời gian.

NHƯ TRANG