Nô nức hội Kỳ Cùng - Tả Phủ

Lạng Sơn là vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa, nơi cộng cư của nhiều dân tộc. Mỗi cộng đồng đều có những phong tục, lễ hội riêng, góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu của vùng đất địa đầu Tổ quốc. Trong dòng chảy ấy, lễ hội đền Kỳ Cùng – đền Tả Phủ được xem là một trong những lễ hội tiêu biểu, mang đậm dấu ấn lịch sử và bản sắc văn hóa của cư dân xứ Lạng. Năm 2015, lễ hội đền Kỳ Cùng – đền Tả Phủ đã được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nghi lễ rước kiệu tại lễ hội đền Kỳ Cùng - Tả Phủ năm 2025

Nét văn hóa đặc sắc

Lễ hội đền Kỳ Cùng – đền Tả Phủ gắn liền với hai di tích lịch sử – văn hóa nổi tiếng của phường Đông Kinh và phường Kỳ Lừa. Theo tài liệu lịch sử, đền Kỳ Cùng (phường Đông Kinh) được xây dựng vào khoảng thời Hậu Lê, ban đầu là ngôi miếu nhỏ thờ Thần Giao Long (Thần sông Kỳ Cùng); Trải qua quá trình lịch sử, hiện tại, đền thờ Quan lớn Tuần Tranh, một vị quan được cử lên trấn ải tại Lạng Sơn. Đền Tả Phủ (phường Kỳ Lừa) được Nhân dân 7 phường của Lạng Sơn và khách buôn 13 tỉnh Trung Quốc xây dựng vào năm Chính Hòa thứ 4 (1683) để tri ân, phụng thờ Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài. Năm 1993, hai di tích đã được Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng cấp quốc gia.

Lễ hội đền Kỳ Cùng - đền Tả Phủ diễn ra từ ngày 22 đến ngày 27 tháng Giêng, gồm phần lễ và phần hội. Phần lễ chính của lễ hội tập trung chủ yếu vào hai ngày (22 và 27 tháng Giêng), trong đó có lễ tế khai hội, đón rước và lễ an vị, lễ tạ. Đúng vào giờ Ngọ ngày 22 tháng Giêng, lễ rước kiệu quan lớn Tuần Tranh từ đền Kỳ Cùng sang đền Tả Phủ được thực hiện trang nghiêm, long trọng. Đến ngày 27 tháng Giêng là rước quan lớn Tuần Tranh về lại đền Kỳ Cùng.

Đông đảo Nhân dân và du khách thập phương theo dõi nghi lễ tranh đầu pháo

Ông Hoàng Văn Páo, Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa tỉnh cho biết: Mối liên hệ và sự gắn kết giữa hai đền thông qua truyện kể về nỗi oan khuất của Quan lớn Tuần Tranh được Hán Quận công Thân Công Tài giải oan. Vì vậy, để báo đáp công ơn của Hán Quận công Thân Công Tài, hằng năm trong dịp lễ hội đền Tả Phủ - đền Kỳ Cùng, Nhân dân rước kiệu Quan lớn Tuần Tranh lên đền Tả Phủ (nơi thờ Hán Quận công Thân Công Tài) để dự hội Đầu pháo và tạ ơn người giải oan. Đến ngày 27 tháng Giêng, kiệu Quan lớn Tuần Tranh lại được rước về đền Kỳ Cùng. Đây chính là sự liên quan, gắn kết trong lễ hội truyền thống giữa hai di tích đền Kỳ Cùng và đền Tả Phủ.

Phần hội bao gồm những nghi thức rước kiệu và các trò chơi, như: cướp đầu pháo, cờ tướng, kéo co, đấy gậy, võ thuật, lễ hội ẩm thực, hát sli, lượn, quan họ... được diễn ra với sự tham gia của đông đảo người dân và du khách thập phương.

Đặc sắc nhất trong Lễ hội đền Kỳ Cùng - đền Tả Phủ là màn tranh cướp đầu pháo vào sáng 27 tháng Giêng. Đầu pháo linh thiêng là một vòng nhỏ bằng kim loại quấn vải đỏ, bên trong rỗng, được gắn trên một quả pháo lớn đặt trong lồng pháo, nối vào những dây pháo nhỏ, cuốn thành nhiều vòng, treo trên một cây nêu bằng tre tươi dựng trước sân đền trong ngày hội. Khi pháo được đốt, đầu pháo nổ và vòng kim loại bay lên không trung, mọi người chờ vòng kim loại rơi xuống rồi tranh đầu pháo.

Theo Nhân dân trong vùng truyền tụng rằng, vào thời kỳ nhậm chức của Tả đô đốc Hán quận công Thân Công Tài, có một năm giặc cướp nổi lên quấy nhiễu dân lành, ông đã huy động lực lượng đồn trú phối hợp cùng Nhân dân đánh tan giặc. Sau chiến thắng đó ông cho Nhân dân trong vùng hằng năm mở hội mừng thắng trận vào dịp đầu xuân năm mới, hội Đầu pháo bắt đầu từ đó.

Ông Phạm Văn Tuần, Trưởng bộ phận Thường trực di tích đền Tả Phủ cho biết: Nghi lễ tranh cướp đầu pháo được thực hiện dựa trên chi tiết lịch sử đó là vào thời kỳ nhậm chức của Tả đô đốc Hán quận công Thân Công Tài, có một năm giặc cướp nổi lên quấy nhiễu dân lành, ông đã huy động lực lượng đồn trú phối hợp cùng Nhân dân đánh tan giặc. Sau chiến thắng đó ông cho Nhân dân trong vùng hằng năm mở hội mừng thắng trận vào dịp đầu xuân năm mới. Tại ngày hội, người nào tranh được đầu pháo thì đem đến trình báo với nhà đền, sau đó Ban tổ chức sẽ thông báo và vinh danh, tặng thưởng rồi rước về nhà để thờ... Đến ngày 20 tháng Giêng năm sau, người tranh được đầu pháo phải mang đầu pháo và lễ vật đến đền tạ ơn và trả lại nhà đền.

Chủ động chuẩn bị

Nhận thức rõ giá trị văn hóa và lịch sử của lễ hội đền Kỳ Cùng – đền Tả Phủ, những năm qua, các cấp, ngành và chính quyền địa phương đã quan tâm bảo tồn, phát huy những giá trị đặc sắc của lễ hội. Công tác tổ chức lễ hội ngày càng được chuẩn bị chu đáo, đảm bảo vừa giữ gìn các nghi lễ truyền thống vừa đáp ứng nhu cầu tham quan, trải nghiệm của du khách. Các hoạt động quản lý, đảm bảo an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, phòng cháy chữa cháy… cũng được tăng cường. Vì vậy, chỉ tính riêng mùa lễ hội năm 2025, lễ hội đền Kỳ Cùng – đền Tả Phủ và các hoạt động đi kèm đã thu hút 820.600 lượt người đến dự Lễ hội Kỳ Cùng – Tả Phủ (tăng gần 300 nghìn lượt người so với năm trước).

Năm 2026, sau vận hành chính quyền địa phương hai cấp, sự chủ động được trao về cho hai đơn vị hành chính nòng cốt là phường Đông Kinh và phường Kỳ Lừa. Đây là bước chuyển mình quan trọng nhằm phát huy tối đa tính tự chủ và nội lực văn hóa của địa phương. Đến thời điểm này công tác chuẩn bị đã được UBND hai phường triển khai chu đáo, chi tiết.

Tại phường Đông Kinh – nơi khởi đầu của hành trình rước kiệu, không khí chuẩn bị đang rất khẩn trương. Bà Phạm Thị Thuận, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Đông Kinh chia sẻ: Thời gian qua, phường đã chủ động phối hợp chặt chẽ với phường Kỳ Lừa để thống nhất lộ trình rước kiệu, các phương án điều tiết giao thông và đặc biệt là kịch bản diễn tích về Quan Tuần Tranh. Việc hai phường cùng bắt tay tổ chức giúp các hoạt động sát thực tế hơn, huy động được tối đa sự tham gia của các hội liên gia và nhân dân địa phương.

Công tác chuẩn bị không chỉ dừng lại ở phần lễ. Tại khu vực đảo hoa đào và các trục đường chính, các tiểu ban hậu cần đang tích cực rà soát từng chi tiết. Từ việc tập luyện của các đội múa Lân, Sư, Rồng đến việc chuẩn bị cho hội thi gói bánh chưng, trưng bày mâm lễ của các hội liên gia đều được thực hiện bài bản.

Chứng kiến sự chuẩn bị chu đáo của chính quyền hai phường, người dân địa phương vô cùng phấn khởi. Bà Hoàng Thị Mai, cư dân Khối 1, phường Đông Kinh bày tỏ: Năm nay các phường phối hợp làm rất kỹ. Bà con chúng tôi ai cũng bảo nhau dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, chuẩn bị sẵn trầu cau, nước trà để đón đoàn rước đi qua. Thấy các cháu thiếu nhi tập văn nghệ, các cụ già chuẩn bị lễ vật, chúng tôi thấy tự hào về truyền thống quê hương mình lắm.

Đối với phường Kỳ Lừa, qua nắm bắt trao đổi với đại diện UBND phường, chúng tôi được biết, ngay từ trước Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, UBND phường cũng đã tổ chức họp, xây dựng và ban hành kế hoạch, chương trình tổ chức lễ hội; thành lập ban tổ chức, các tiểu ban phục vụ lễ hội. Ngoài ra, UBND phường cũng đã chủ động chuẩn bị tốt các điều kiện về cơ sở vật chất; lên sơ đồ maket bố trí lắp đặt sân khấu và sử dụng phông thiết kế phù hợp không gian tổ chức, đảm bảo tính thẩm mỹ; đảm bảo tốt công tác an ninh trật tự; triển khai tập văn nghệ phục vụ chương trình, liên hệ các đơn vị tham gia rước kiệu phục vụ lễ hội...

Lễ hội truyền thống đền Kỳ Cùng – đền Tả Phủ là dịp để người dân tỏ lòng biết ơn công đức của Tả Đô đốc Hán Quận công Thân Công Tài và quan lớn Đệ ngũ Tuần Tranh, những người có công dẹp giặc, giữ gìn sự bình yên cho Nhân dân. Nô nức trẩy hội Kỳ Cùng – Tả Phủ không chỉ là hành trình du xuân đầu năm mà còn là dịp để mỗi người cảm nhận sâu sắc hơn về truyền thống, lịch sử và bản sắc văn hóa của vùng đất xứ Lạng.

TUYẾT MAI - HOÀNG HIẾU