Nỗ lực để biến cơ hội bên ngoài trở thành nguồn lực phát triển

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33 - Ảnh: VGP

Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị Ngoại giao lần thứ 33, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu đưa ngoại giao phục vụ phát triển đi vào chiều sâu, lấy hiệu quả thực chất làm thước đo; đối ngoại phải phục vụ trực tiếp đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và tự chủ của nền kinh tế; và ngoại giao kinh tế phải theo sát dự án đến khi có kết quả.

Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ, mỗi cơ quan đại diện phải hiểu nhu cầu của đất nước, thế mạnh địa bàn, tìm đúng đối tác và theo sát công việc; xác định rõ phía sau mình là một quốc gia đang chuyển mình, mỗi việc làm được ở nước ngoài đều quy đổi thành cơ hội cho người dân trong nước.

Cũng theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, cơ hội bên ngoài chỉ trở thành nguồn lực khi bên trong sẵn sàng. Các bộ, ngành, địa phương phải chuẩn bị dự án, cơ chế, mặt bằng, nhân lực và điều kiện tiếp nhận. Đây là công việc chung của cơ quan đại diện, cơ quan trong nước và doanh nghiệp và từng người dân.

Trước đó, tại Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp với chủ đề "Tháo gỡ điểm nghẽn - Khơi thông nguồn lực - Thúc đẩy tăng trưởng" vào ngày 18/7, Thủ tướng Lê Minh Hưng cũng đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu Bộ Ngoại giao, Bộ Công Thương phải đánh giá các đại sứ và thương vụ trên cơ sở kết quả đầu ra, giải quyết được vướng mắc cho doanh nghiệp, kết nối được thương mại – đầu tư, xử lý được những khó khăn của doanh nghiệp với địa bàn xuất khẩu hàng hóa hoặc đầu tư ra nước ngoài; tinh thần là các đại sứ và thương vụ phải "đeo bám từng thị trường, từng mặt hàng".

Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp với chủ đề "Tháo gỡ điểm nghẽn - Khơi thông nguồn lực - Thúc đẩy tăng trưởng" vào ngày 18/7 - Ảnh: VGP

Đại hội XIV của Đảng đã xác định công tác đối ngoại là trọng yếu, thường xuyên và thời gian qua, đối ngoại góp phần mở rộng thị trường, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, thu hút vốn, công nghệ và tri thức. Kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2025 đạt khoảng 930 tỷ USD và năm 2026 dự kiến sẽ lần đầu tiên vượt 1 nghìn tỷ USD.

Tuy nhiên, ngoại giao phục vụ phát triển đang đứng trước những yêu cầu mới, với mục tiêu tăng trưởng 2 con số và đổi mới mô hình phát triển đất nước, trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là động lực chính.

Cùng với đó, việc phát triển đất nước đang đặt ra những yêu cầu chưa từng có về công tác thực thi để biến những chủ trương, chính sách thành kết quả cuối cùng với hiệu quả đo lường được, như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ rõ: "Thực thi đang là điểm nghẽn của điểm nghẽn". Điều này đòi hỏi mọi cơ quan phải phản ứng nhanh nhất, trách nhiệm nhất có thể trước những diễn biến mới, các vụ việc phát sinh cần giải quyết, trong đó có lĩnh vực hội nhập, hợp tác kinh tế quốc tế, mở rộng thị trường...

Đơn cử một ví dụ gần đây nhất, ngày 31/7, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP quy định đơn giản hóa thủ tục hành chính về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói. Nghị quyết áp dụng với nông sản nói chung, nhưng đặc biệt có ý nghĩa với loại hoa quả có kim ngạch xuất khẩu cao nhất của Việt Nam: Sầu riêng.

Đây cũng là mặt hàng được dư luận đặc biệt chú ý thời gian qua, với những diễn biến liên tiếp về các vụ ùn ứ xe container chở sầu riêng tại các cửa khẩu, và với việc Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung bị khởi tố vì hành vi nhận hối lộ liên quan các "giấy phép con" được tạo ra để trục lợi số tiền đặc biệt lớn và gây ra những hậu quả khó có thể lượng hóa hết.

Ngày 31/7, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP quy định đơn giản hóa thủ tục hành chính về mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói. Nghị quyết áp dụng với nông sản nói chung, nhưng đặc biệt có ý nghĩa với loại hoa quả có kim ngạch xuất khẩu cao nhất của Việt Nam: Sầu riêng.

Theo ý kiến các chuyên gia, cộng đồng doanh nghiệp, Nghị quyết 36 đã có những thay đổi căn bản để tháo gỡ đúng những "nút thắt" lớn nhất liên quan xuất khẩu sầu riêng, với việc chuyển thẩm quyền tiếp nhận và cấp mã số từ cấp tỉnh xuống cấp xã; thủ tục làm trên môi trường mạng, theo hướng tổ chức, cá nhân tự kê khai và tự chịu trách nhiệm; chuyển trọng tâm từ tiền kiểm sang hậu kiểm; thời gian giải quyết được rút ngắn.

Nghị quyết đã tạm ngưng hiệu lực những quy định đang là rào cản lớn, trong thời gian chờ Nghị định hiện hành chính thức được sửa đổi, bổ sung. Trong đó, đặc biệt đáng chú ý là bỏ quy định diện tích tối thiểu với vùng trồng để được cấp mã số (quy định trước đó lên đến 10 ha); điều này mở ra cơ hội cho nhiều hộ sản xuất nhỏ, bởi trước đây nhiều vườn đáp ứng yêu cầu nhưng vẫn vướng quy định về diện tích tối thiểu nên chưa được cấp mã số.

Một quy định khác cũng được ngưng hiệu lực thi hành: Vùng trồng là nơi sản xuất một loại cây trồng theo cùng một quy trình sản xuất, bảo đảm đồng nhất về điều kiện tự nhiên. Quy định này đòi hỏi vùng trồng thuần một loại cây, có nghĩa là những diện tích sản xuất xen canh nhiều loại cây trồng, trong đó có sầu riêng, dù đáp ứng tiêu chuẩn, sẽ không được cấp mã số để xuất khẩu chính ngạch.

Những thay đổi nói trên không chỉ đơn thuần là cắt giảm thủ tục, mà đó là sự thay đổi căn bản về triết lý quản lý: Tin tưởng vào người dân, doanh nghiệp, chuyển từ tư duy "không quản được thì cấm" sang tư duy "đồng hành, hỗ trợ và giám sát". Bước đi này thể hiện tinh thần cải cách thực chất, xóa bỏ tư duy "ban phát" giấy phép, trả quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm về cho chủ thể sản xuất, đồng thời phân cấp, phân quyền theo tinh thần "ai làm tốt nhất thì giao việc", tối ưu hóa vai trò giám sát của cơ quan quản lý nhà nước.

Câu chuyện thực tế của Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP là một ví dụ cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa cải cách thể chế trong nước và hiệu quả hoạt động đối ngoại. Một khi những "nút thắt" về thủ tục hành chính, những rào cản từ "giấy phép con" được tháo gỡ kịp thời, nguồn hàng xuất khẩu mới thực sự khơi thông cả về lượng và chất. Khi đó, các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài mới có thêm cơ sở thực tế và tính chủ động để đàm phán mở rộng thị trường, kết nối đầu tư.

Nhìn từ góc độ khác, sự chuyển dịch mạnh mẽ trong tư duy chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, Chính phủ – từ việc quản lý theo quy trình sang đo lường hiệu quả bằng sản phẩm đầu ra – đang đặt ra yêu cầu thay đổi căn bản trong phương thức hoạt động của các cơ quan, trong đó có bộ máy làm công tác ngoại giao.

Đối với các cơ quan đại diện và thương vụ Việt Nam ở nước ngoài, thước đo năng lực không còn dừng lại ở số lượng các cuộc tiếp xúc ngoại giao hay các bản báo cáo định kỳ, mà phải là những dự án công nghệ cao được chuyển giao, những dòng vốn đầu tư chất lượng cao được thu hút và những khó khăn của doanh nghiệp được tháo gỡ kịp thời tại địa bàn. Yêu cầu "đeo bám từng thị trường, từng mặt hàng" đòi hỏi các nhà ngoại giao phải thực sự sâu sát, hiểu rõ nhu cầu trong nước để tìm kiếm những đối tác phù hợp và có thực lực.

Ở trong nước, công tác phối hợp cũng cần có sự chuyển biến đồng bộ và quyết liệt hơn. Bài học từ những tồn tại trong việc quản lý và cấp mã số vùng trồng cho thấy, nếu chậm trễ phản ứng trước những biến động thị trường hoặc để xảy ra các tiêu cực trong thực thi công vụ sẽ trực tiếp làm suy giảm uy tín của hàng hóa Việt Nam trên trường quốc tế. Khi năng lực sản xuất và thủ tục trong nước còn ách tắc, mọi nỗ lực xúc tiến thương mại ở bên ngoài cũng khó đem lại kết quả tối ưu.

Do đó, việc chuyển đổi từ tư duy trong quản lý hành chính như tinh thần của Nghị quyết 36 là hướng đi cần được nhân rộng ở nhiều lĩnh vực khác. Ngoại giao kinh tế dù có nỗ lực mở đường, ký kết bao nhiêu hiệp định thương mại tự do (FTA) hay kết nối được bao nhiêu tập đoàn đa quốc gia, nhưng nếu môi trường đầu tư trong nước chưa thông thoáng, hạ tầng chưa đồng bộ, nguồn nhân lực chất lượng cao chưa đáp ứng được thì các cơ hội đó cũng khó có thể trở thành nguồn lực thực chất.

Sau cùng, then chốt của mọi cải cách vẫn nằm ở yếu tố con người và cơ chế thực thi. Lãnh đạo Đảng, Nhà nước đã nhiều lần nhấn mạnh hạn chế đáng lưu ý hiện nay không phải là thiếu chủ trương, mà chủ yếu nằm ở khâu cụ thể hóa và tổ chức triển khai thực hiện, đặc biệt phải đánh giá được năng lực tổ chức thực hiện và tinh thần trách nhiệm. Đã đến lúc không thể để người làm tốt và người làm kém đều được đánh giá gần như nhau; không thể để cán bộ trì trệ, né tránh, sợ trách nhiệm vẫn an toàn trong bộ máy; không thể để cán bộ dám làm, làm được việc, có sản phẩm, có uy tín lại không được bảo vệ, không được khuyến khích và không được sử dụng đúng.

Từ việc lắng nghe các ý kiến, chỉ đạo xử lý nghiêm những sai phạm, cho đến khẩn trương, quyết liệt sửa đổi ngay những quy định liên quan, Chính phủ đã thực sự đi đầu, gương mẫu và không có lý do gì các cơ quan, các cấp các ngành, trong đó có các cơ quan đại diện tại nước ngoài không thực hiện nhiệm vụ theo tinh thần đó. Ở trong nước đã và đang có những chuyển biến căn bản và thực chất, cán bộ ở nước ngoài cũng phải chuyển biến kịp thời với cùng một nhịp độ, hướng đến cùng mục tiêu là thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển, đưa tăng trưởng đạt 2 con số.

Để hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng cao và đổi mới mô hình phát triển, việc thực thi mang tính quyết định, công tác cán bộ là nhiệm vụ then chốt, là yếu tố cốt lõi của quản trị quốc gia. Việc xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung phải đi đôi với việc kiên quyết thay thế những cán bộ trì trệ, né tránh trách nhiệm. Việc chấn chỉnh kỷ cương công vụ và nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động phải được thực hiện đồng bộ từ các cơ quan trong nước đến các cơ quan đại diện ở nước ngoài, không có vùng trống.

Khi từng hoạt động đối ngoại có thể ngày càng trả lời rõ hơn câu hỏi: Hoạt động đó tạo thêm điều kiện, nguồn lực hoặc năng lực gì cho sự phát triển của đất nước, cũng như khả năng hấp thụ trong nước đối với lợi ích của hoạt động đó như thế nào; đồng thời, khoảng cách địa lý không còn là lý do cho sự trì hoãn, chậm trễ hay thiếu hiệu quả, sự phối hợp giữa "trong" và "ngoài" được tối ưu hóa, thì mỗi bước cải cách thể chế trong nước và mỗi nỗ lực ngoại giao ở nước ngoài đều sẽ đóng góp trực tiếp cho những mục tiêu phát triển đã đề ra.

Hà Văn