Những người giữ lửa văn hóa giữa đại ngàn Tây Nguyên

Đối với người Jrai, Bahnar, dân ca là món ăn tinh thần gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Trong những làn điệu dân ca là sự mộc mạc, trầm lắng của núi rừng đại ngàn, biết bao tâm tư, tình cảm, tri thức dân gian và các giá trị văn hóa truyền thống được gửi gắm, lưu truyền từ đời này sang đời khác.

Tháng Ba gần đi qua, khi mùa màng đã gặt hái xong, lúa đầy kho và vụ cà phê cũng vừa khép lại, khắp các buôn làng của người Jrai, Bahnar lại bừng lên không khí rộn ràng của những lễ hội truyền thống. Mỗi lễ hội mang một sắc thái riêng, song điểm chung không thể thiếu chính là âm vang cồng chiêng và những làn điệu dân ca mộc mạc, sâu lắng.

Các địa phương luôn quan tâm, tạo điều kiện để các nghệ nhân tham gia truyền dạy, biểu diễn, qua đó góp phần lan tỏa giá trị dân ca Jrai một cách bền vững.

Trong tiếng hát ngân nga ấy, người dân gửi gắm niềm vui mùa bội thu, kể lại câu chuyện của núi rừng và gìn giữ những giá trị văn hóa đã được trao truyền qua bao thế hệ.

Ông Rơ Châm Nha (làng Mrông Yố 1, xã Ia Phí) là một trong những già làng gắn bó lâu năm với dân ca.

Từ thuở nhỏ, trong những đêm sinh hoạt cộng đồng bên bếp lửa, ông đã được lắng nghe các bậc cao niên cất lên những làn điệu dân ca Jrai. Những giai điệu trầm bổng, mộc mạc ấy dần thấm vào ký ức tuổi thơ, bồi đắp trong ông tình yêu sâu nặng với âm nhạc truyền thống, để rồi theo năm tháng trở thành niềm đam mê và trách nhiệm gìn giữ những thanh âm văn hóa của dân tộc.

Dù đã ngoài 84 tuổi, ông Rơ Châm Nha (làng Mrông Yố 1, xã Ia Phí) vẫn luôn nặng lòng với những làn điệu dân ca Jrai

Từ khi bước vào tuổi thanh niên, ông đã thuộc và có thể cất lên nhiều làn điệu dân ca truyền thống của dân tộc mình. Thời gian trôi qua, tình yêu với những câu hát mộc mạc ấy vẫn luôn cháy bỏng trong ông.

Giờ đây, khi đã bước qua tuổi 84, ông Rơ Châm Nha vẫn nhiệt tình tham gia biểu diễn cùng đội cồng chiêng của làng trong các sự kiện văn hóa lớn nhỏ của địa phương.

Không chỉ góp tiếng hát trong các dịp lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, ông còn tích cực tham gia các hội thi văn hóa, văn nghệ do địa phương tổ chức và đạt được nhiều thành tích đáng khích lệ, góp phần lan tỏa và gìn giữ những giá trị dân ca truyền thống của người Jrai.

Theo ông Nha, dân ca Jrai phản ánh một cách chân thực, mộc mạc đời sống sinh hoạt, tâm tư, tình cảm và những khát vọng của người Jrai. Những làn điệu ấy thường được cất lên trong các dịp lễ hội truyền thống, đám cưới, những buổi sinh hoạt cộng đồng hay cả trong lúc lao động trên nương rẫy.

“Tôi nay đã cao tuổi, nguyện vọng lớn nhất là làm sao có thể truyền lại những làn điệu dân ca ấy cho con cháu, cho thế hệ sau tiếp tục gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc mình, để những gì chân thật nhất của núi rừng, của đời sống thường nhật, tâm tư tình cảm của con người Jrai sẽ nhờ dân ca mà được kể lại, mà được tiếp nối”, ông Nha bộc bạch.

Em Rơ Châm Tứ say sưa học hát dân ca, học đàn từ ông ngoại của mình

Từ thuở còn bé, cậu bé Rơ Châm Tứ (sinh năm 2009), cháu ngoại ông Nha, đã lớn lên trong những giai điệu dân ca ấm nồng do ông cất lên mỗi chiều hay trong các dịp lễ mà cậu bé có cơ hội được đi theo.

Lời ca mộc mạc, chân chất ấy như dòng suối ngầm len lỏi, thấm sâu vào tâm hồn non trẻ, nuôi dưỡng trong em một tình yêu bền bỉ với âm nhạc truyền thống. Để rồi theo năm tháng, niềm say mê ấy không chỉ lớn dần trong ký ức, mà còn chảy trọn trong huyết quản, trở thành một phần máu thịt của em.

Mỗi lần ông cất tiếng hát, tay nhịp nhàng trên chiếc đàn goong, Tứ lại lặng im, ánh mắt dõi theo từng động tác, từng thanh âm ngân rung như sợ bỏ lỡ điều gì quý giá. Những giai điệu mộc mạc ấy không chỉ được nghe, mà còn được em nâng niu học lấy, tiếp thu và ghi nhớ từng chút một.

Dẫu tuổi đời còn rất trẻ, Tứ đã có thể vừa gảy đàn, vừa cất tiếng hát, hòa mình trọn vẹn vào dòng chảy dân ca của dân tộc.

Tứ chia sẻ: “Được ông dạy cho những bài dân ca truyền thống của dân tộc mình, em thấy rất vui và tự hào. Em mong sẽ học được thật nhiều để sau này có thể hát hay hơn, chơi đàn tốt hơn và góp phần giữ gìn những làn điệu của ông cha”.

Ông Đinh Bri (làng Đăk Pơ Kao, xã Tơ Tung) vừa chơi đàn goong vừa ngân nga những giai điệu dân ca Bahnar cùng vợ của mình

“Tôi có đứa cháu chịu học dân ca, học đàn theo tôi, tôi rất vui mừng vì sau này, khi nó giỏi hơn rồi có thể truyền dạy lại cho người khác, cái nhịp cái hồn của văn hóa truyền thống cũng sẽ vì thế mà được truyền nối, gìn giữ”, ông Nha nói, ánh mắt ánh lên niềm tự hào.

Trong khoảnh khắc ấy, niềm vui của người nghệ nhân không chỉ dừng lại ở việc có người kế tục, mà còn là sự an tâm khi những thanh âm của núi rừng sẽ không rơi vào lãng quên.

Đó là niềm tin giản dị nhưng sâu sắc, khi còn có người lắng nghe, còn có người học và gìn giữ, thì dân ca vẫn sẽ ngân vang, bền bỉ chảy qua năm tháng, như mạch nguồn văn hóa không bao giờ cạn.

Ông Phạm Bá Năm, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Ia Phí, cho biết: “Trong những năm qua, chúng tôi xác định việc lưu giữ và bảo tồn dân ca Jrai không chỉ là trách nhiệm của ngành văn hóa mà còn là nhiệm vụ chung của cả cộng đồng.

Địa phương đã tích cực rà soát, thống kê các nghệ nhân, làn điệu dân ca truyền thống; đồng thời tổ chức truyền dạy trong cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Bên cạnh đó, việc đưa dân ca Jrai vào các hoạt động sinh hoạt văn hóa, lễ hội cũng được chú trọng nhằm giữ cho những làn điệu ấy luôn sống động trong đời sống.

Ông Nha truyền dạy lại dân ca Jrai và cách chơi các nhạc cụ truyền thống cho thế hệ trẻ trong làng

Thời gian tới, địa phương định hướng gắn công tác bảo tồn dân ca Jrai với phát triển du lịch cộng đồng, tạo thêm không gian trình diễn và trải nghiệm cho du khách, qua đó góp phần lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống.

Đồng thời, chúng tôi cũng quan tâm xây dựng các chính sách hỗ trợ, tôn vinh nghệ nhân, những người đang ngày đêm gìn giữ “hồn cốt” dân ca. Bằng cách tạo điều kiện tham gia truyền dạy, biểu diễn đến hỗ trợ kinh phí, động viên tinh thần, để họ yên tâm trao truyền di sản cho các thế hệ mai sau”.

Tại xã làng Đăk Pơ Kao, xã Tơ Tung, ông Đinh Bri cũng là một trong những nghệ nhân nổi tiếng về hát dân ca Bahnar.

Giọng hát của ông mộc mạc, sâu lắng, như chắt lọc từ hơi thở của đại ngàn, từ nhịp sống của buôn làng qua bao mùa nương rẫy. Mỗi làn điệu mà ông hát, không chỉ là âm thanh của núi rừng mà còn là ký ức, là tâm hồn, là sợi dây bền chặt kết nối giữa quá khứ và hiện tại.

Theo ông Đinh Bri, khi hát dân ca phải bằng cả trái tim, để mỗi câu hát cất lên không chỉ vang trong không gian mà còn chạm đến tận sâu thẳm lòng người, để người nghe cảm nhận được tình cảm, niềm vui, nỗi buồn và những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống.

Đối với ông, dân ca không đơn thuần là những giai điệu xưa cũ, mà là hơi thở của buôn làng, là tiếng lòng của cha ông gửi lại qua năm tháng. Mỗi khi cất tiếng hát, ông như được trở về với ký ức của những mùa lúa chín, những đêm lửa bập bùng bên ché rượu cần, nơi tiếng đàn, câu hát hòa quyện cùng tiếng gió rừng, tạo nên một không gian vừa gần gũi, vừa thiêng liêng.

Để rồi, dẫu thời gian có trôi, dẫu cuộc sống đổi thay, những làn điệu dân ca vẫn sẽ ở lại như một phần máu thịt, như tiếng gọi dịu dàng của cội nguồn, ngân nga mãi giữa không gian núi rừng Tây Nguyên

Không giữ cho riêng mình, ông Đinh Bri còn miệt mài truyền dạy lại cho lớp trẻ trong làng. Từng câu hát, từng nhịp điệu được ông nâng niu, kiên nhẫn chỉ bảo, như trao đi một phần tâm huyết của đời mình. Với ông, còn người hát là còn hồn dân tộc, còn tiếng dân ca vang lên là còn bản sắc được gìn giữ.

Và giữa nhịp sống hiện đại đang dần thay đổi từng ngày, tiếng hát mộc mạc ấy vẫn lặng lẽ ngân vang, như một dòng chảy bền bỉ nuôi dưỡng cội nguồn văn hóa nơi đại ngàn Tơ Tung.

Theo ông Hà Cao Giang, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Tơ Tung, các nghệ nhân hát dân ca chính là “kho tàng sống” lưu giữ tinh hoa văn hóa dân tộc. Họ am hiểu sâu sắc các làn điệu dân ca và luôn nỗ lực truyền lại bằng cả tâm huyết và tình yêu văn hóa cho thế hệ sau.

Vì vậy, địa phương luôn quan tâm, tạo điều kiện để các nghệ nhân tham gia truyền dạy, biểu diễn, qua đó góp phần lan tỏa giá trị dân ca Jrai một cách bền vững.

Và rồi, giữa đại ngàn lộng gió, khi chiều buông xuống trên những mái nhà rông, tiếng dân ca Jrai, Bahnar vẫn lặng lẽ cất lên, không ồn ào mà thấm sâu, không phô trương mà bền bỉ. Những câu hát mộc mạc, trầm lắng, ngọt ngào ấy cứ thế theo bước chân người đi rẫy, theo nhịp sinh hoạt buôn làng, len vào từng nếp nghĩ, hơi thở của con người nơi đây.

Ở đó, có ký ức của cha ông, có tình yêu quê xứ, có cả niềm tin được gửi gắm vào thế hệ mai sau. Để rồi, dẫu thời gian có trôi, dẫu cuộc sống đổi thay, những làn điệu dân ca vẫn sẽ ở lại như một phần máu thịt, như tiếng gọi dịu dàng của cội nguồn, ngân nga mãi giữa không gian núi rừng Tây Nguyên.

NHƯ TRANG; thiết kế: MẠNH LÊ