Những ký ức thiêng liêng mong ngày trở về

Những kỷ vật của một thời lịch sử

Sau thắng lợi của Chiến dịch Điện Biên Phủ, Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết ngày 21/7/1954, đất nước tạm thời chia cắt hai miền. Để thực hiện nhiệm vụ giữ mối liên hệ giữa miền Bắc và miền Nam, ngày 14/6/1955, Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị định thành lập Ban Quan hệ Bắc - Nam; năm 1960 đổi tên thành Ủy ban Thống nhất và từ năm 1974 là Ủy ban Thống nhất Chính phủ.

Hồ sơ, kỷ vật cán bộ đi B lưu giữ tại Trung tâm lưu trữ lịch sử tỉnh Phú Thọ.

Từ năm 1959, hàng vạn cán bộ, chiến sĩ, trí thức từ miền Bắc bí mật vào miền Nam công tác, chiến đấu hoặc phục vụ chiến đấu. Họ được gọi bằng cái tên giản dị nhưng đầy tự hào - cán bộ đi B.

Trước lúc lên đường, mỗi cán bộ đều gửi lại toàn bộ giấy tờ tùy thân, tài sản và những kỷ vật cá nhân để Ủy ban Thống nhất Chính phủ quản lý, bảo quản. Hành trang mang theo chỉ là những vật dụng thiết yếu phục vụ nhiệm vụ. Những hồ sơ, kỷ vật được gửi lại khi ấy trở thành minh chứng cho một giai đoạn lịch sử đặc biệt của dân tộc.

Ngày nay, các hồ sơ, kỷ vật ấy không chỉ có giá trị lưu trữ mà còn là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử, xác minh quá trình hoạt động cách mạng và giải quyết chế độ, chính sách đối với người có công. Quan trọng hơn, đó còn là những ký ức sống động về lòng yêu nước, tinh thần dũng cảm và sự cống hiến thầm lặng của biết bao thế hệ.

Nỗ lực đưa kỷ vật trở về

Sau khi tiếp nhận bản sao hồ sơ, kỷ vật cán bộ đi B từ Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Sở Nội vụ các tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình (trước khi hợp nhất) đã tích cực phối hợp với các địa phương rà soát, xác minh, tuyên truyền để trao trả cho chủ nhân hoặc thân nhân.

Tuy nhiên, hành trình tìm lại chủ nhân của những kỷ vật ấy không hề đơn giản. Phần lớn cán bộ đi B là cán bộ miền Nam tập kết ra Bắc sau Hiệp định Giơ-ne-vơ rồi bí mật trở về miền Nam hoạt động trong giai đoạn 1959-1975; hoặc là cán bộ, chiến sĩ, y sĩ, bác sĩ, giáo viên, kỹ sư, văn nghệ sĩ, nhà báo... từ miền Bắc tình nguyện vào chiến trường. Trải qua nhiều thập kỷ, nhiều người đã hy sinh hoặc từ trần; thân nhân chuyển nơi cư trú, thông tin thay đổi hoặc thất lạc, khiến việc xác minh gặp rất nhiều khó khăn.

Hồ sơ lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh được sắp xếp khoa học.

Theo thống kê, trong giai đoạn 2008-2017, các địa phương đã tiếp nhận và trao trả được 2.379 hồ sơ, kỷ vật. Đến nay vẫn còn 110 hồ sơ chưa xác định được chủ nhân. Toàn bộ số hồ sơ này hiện được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh ở các cơ sở thuộc phường Vĩnh Phúc, phường Hòa Bình và phường Việt Trì.

Bà Nguyễn Thị Thu Hương - Giám đốc Trung tâm Lưu trữ lịch sử tỉnh Phú Thọ cho biết, đơn vị đang tiếp tục phối hợp với các cơ quan, đơn vị và chính quyền địa phương đẩy mạnh tuyên truyền, rà soát, xác minh thông tin nhằm sớm đưa những hồ sơ, kỷ vật này trở về với đúng chủ nhân hoặc thân nhân của họ.

Gìn giữ ký ức, tri ân những người đã cống hiến

Mỗi hồ sơ, mỗi kỷ vật của cán bộ đi B đều lưu giữ một câu chuyện về lòng trung thành với Tổ quốc, về những con người đã sẵn sàng gác lại hạnh phúc riêng để thực hiện nhiệm vụ trong những năm tháng chiến tranh ác liệt. Đó có thể chỉ là một tấm chứng minh, một cuốn sổ, vài bức ảnh hay một món đồ dùng cá nhân, nhưng phía sau là cả một cuộc đời cống hiến.

Thực hiện Văn bản số 6139/BNV-CVT

Việc trao trả những hồ sơ, kỷ vật ấy vì thế không đơn thuần là hoàn tất một thủ tục lưu trữ, mà còn là hành trình kết nối ký ức, trả lại những giá trị tinh thần vô giá cho gia đình và người thân của những cán bộ đi B. Đây cũng là hoạt động giàu ý nghĩa nhân văn, góp phần làm sáng rõ thêm những trang sử hào hùng của dân tộc, đồng thời giáo dục truyền thống yêu nước, lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ.

Hơn nửa thế kỷ đã đi qua, nhiều người trong số những cán bộ đi B năm nào không còn nữa, nhưng những hồ sơ, kỷ vật vẫn lặng lẽ chờ ngày đoàn tụ. Mỗi hồ sơ được trao trả không chỉ là một kỷ vật trở về với gia đình, mà còn là sự tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, thể hiện lòng biết ơn của Đảng, Nhà nước và Nhân dân đối với những người đã hy sinh, cống hiến vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Đó cũng là cách để lịch sử được gìn giữ bằng những điều bình dị nhưng đầy ý nghĩa.

Quỳnh Chi