Những điều cần biết về nghĩa vụ quân sự trước ngày nhập ngũ

Nhập ngũ không chỉ là nghĩa vụ thiêng liêng mà còn là quyết định hành chính phải đúng thẩm quyền, đúng quy định pháp luật.

Trao đổi với Hoàng Thị Hồng Lĩnh, Đoàn Luật sư Đoàn Luật sư TP.HCM, luật sư đã phân tích những vấn đề pháp lý công dân cần lưu ý trước ngày nhập ngũ, chế tài nếu không chấp hành và các quyền lợi được bảo đảm trong, sau thời gian phục vụ.

Thanh niên cả nước lên đường thực hiện nghĩa vụ quân sự 2026 từ ngày 4-3-2026 đến hết ngày 6-3-2026. Ảnh: THUẬN VĂN

Rà soát lệnh gọi nhập ngũ

. Phóng viên: Thưa luật sư, công dân cần kiểm tra những yếu tố pháp lý nào trong lệnh gọi nhập ngũ để bảo đảm quyết định này được ban hành đúng thẩm quyền và đúng quy định pháp luật?

+ Luật sư Hoàng Thị Hồng Lĩnh: Theo Luật Nghĩa vụ quân sự 2015 thì nhập ngũ là việc công dân vào phục vụ có thời hạn trong lực lượng thường trực của Quân đội nhân dân.

Từ ngày 1-7-2025, Chủ tịch UBND cấp xã quyết định gọi từng công dân nhập ngũ và thực hiện nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân. Quyết định gọi nhập ngũ, gọi thực hiện nghĩa vụ tham gia Công an nhân phải được giao cho công dân trước thời gian ghi trong quyết định 15 ngày.

Do đó, công dân cần kiểm tra xem lệnh gọi có do đúng cơ quan có thẩm quyền ban hành và thời gian giao theo quy định hay không.

Ngày 3-11-2025, Bộ Công an đã ban hành Thông tư 101/2025/TT-BCA quy định về tuyển chọn và thực hiện chế độ, chính sách đối với công dân thực hiện nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân, đính kèm mẫu quyết định gọi công dân thực hiện nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân.

Vì vậy, khi nhận lệnh gọi nhập ngũ, công dân cần kiểm tra các căn cứ pháp lý, thông tin của công dân đã chính xác hay chưa, thời gian, địa điểm tập trung nhập ngũ để có khiếu nại/yêu cầu làm rõ nếu thông tin chưa chính xác, rõ ràng.

Luật sư Hoàng Thị Hồng Lĩnh, Đoàn Luật sư TP.HCM.

. Hành vi không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ hoặc đến ngày nhập ngũ mà không đến sẽ bị xử lý ra sao? Khi nào thì bị xử phạt hành chính, khi nào có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự? Có trường hợp nào ngoại lệ không thưa luật sư?

+ Căn cứ Điều 10 Nghị định 218/2025 về thì hành vi không chấp hành lệnh gọi nhập ngũ thì tùy trường hợp sẽ bị phạt tiền từ 30 - 75 triệu đồng, đối với hành vi gian dối nhằm trốn tránh thực hiện quyết định gọi nhập ngũ sau khi đã có kết quả khám tuyển sức khỏe nghĩa vụ quân sự đủ điều kiện nhập ngũ thì phải thực hiện. Bên cạnh đó, người vi phạm có phải áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả buộc thực hiện nghĩa vụ quân sự.

Nếu đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi nêu trên mà còn vi phạm thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự theo Điều 332 BLHS. Trường hợp đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm thì cũng bị truy cứu tội này.

Hình phạt là cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm. Nếu phạm tội mà tự gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của mình; phạm tội trong thời chiến; lôi kéo người khác phạm tội thì bị phạt tù từ 1 - 5 năm.

Những trường hợp ngoại lệ không bị xử phạt như nêu trên nếu có lý do chính đáng theo quy định tại Điều 3 Nghị định 218/2025 là việc cá nhân hoặc thân nhân của người đó (cha đẻ, mẹ đẻ; cha vợ, mẹ vợ hoặc cha chồng, mẹ chồng; cha nuôi, mẹ nuôi; người nuôi dưỡng hợp pháp; vợ hoặc chồng; con đẻ, con nuôi) bị ốm đau, tai nạn nặng phải điều trị tại cơ sở y tế; gia đình có việc tang lễ hoặc nhà ở nằm trong vùng đang bị ảnh hưởng trực tiếp của thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh và phải có xác nhận của UBND cấp xã nơi cư trú hoặc cơ sở y tế có thẩm quyền.

Trường hợp có lý do chính đáng mà không thể đến đúng thời gian, địa điểm thì phải có xác nhận của Ban chỉ huy quân sự cấp xã nơi cư trú hoặc cơ quan, tổ chức nơi làm việc, học tập và báo cáo Chủ tịch UBND cấp xã.

Chuẩn bị gì để vững vàng?

. Luật sư có thể phân tích rõ hơn về quyền lợi của quân nhân trong và sau khi hoàn thành nghĩa vụ, đặc biệt là chính sách học nghề, giới thiệu việc làm và bảo lưu quá trình tham gia BHXH?

+ Về cơ bản, chế độ, chính sách mà quân nhân và gia đình được hưởng theo quy định tại Điều 2 Nghị định 27/2016 có thể được chia thành 3 nhóm chính:

1. Chế độ tại ngũ: Đây là các quyền lợi vật chất và tinh thần quân nhân nhận được trong suốt thời gian phục vụ.

Trong suốt thời gian tại ngũ, hạ sĩ quan, binh sĩ được Nhà nước đảm bảo đầy đủ về ăn, ở, mặc, chăm sóc sức khỏe, và được hưởng phụ cấp quân hàm hàng tháng cùng chế độ nghỉ phép theo quy định tại Nghị định 27/2016.

Về chế độ BHXH: Theo điểm a khoản 1 Điều 7 Thông tư số 95/2016/TT-BQP quy định thời gian phục vụ tại ngũ của hạ sĩ quan, binh sĩ được tính là thời gian đóng BHXH để làm cơ sở tính hưởng các chế độ BHXH theo quy định.

Chế độ phụ cấp thêm khi kéo dài thời gian phục vụ tại ngũ và chế độ phụ cấp khuyến khích đối với hạ sĩ quan, binh sĩ nữ phục vụ tại ngũ: Điều 4 Nghị định 27/2016 quy định hạ sĩ quan, binh sĩ phục vụ tại ngũ được Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quyết định kéo dài thời gian phục vụ tại ngũ thì từ tháng thứ 25 trở đi, hàng tháng được hưởng thêm 250% phụ cấp quân hàm hiện hưởng (không áp dụng đối với hạ sĩ quan, binh sĩ đang chờ chuyển chế độ quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng; chờ đi học, dự thi tuyển sinh; đang học ở các học viện, nhà trường trong, ngoài quân đội và các trường hợp khác); Hạ sĩ quan, binh sĩ nữ phục vụ tại ngũ: hàng tháng được hưởng phụ cấp mức 0,2 so với mức lương cơ sở.

Ngoài ra, một số chế độ khác, chính sách khác (Điều 5 Nghị định số 27/2016) hạ sĩ quan, binh sĩ tại ngũ còn được đãi ngộ: Trước khi nhập ngũ là thành viên hộ nghèo, học sinh, sinh viên nếu vay tiền từ ngân hàng chính sách xã hội thì được tạm hoãn trả và không tính lãi suất trong thời gian tại ngũ theo quy định hiện hành. Nếu có đủ điều kiện, tiêu chuẩn về phẩm chất chính trị, đạo đức, văn hóa, sức khỏe, độ tuổi thì được tham gia tuyển sinh theo quy định của Bộ Quốc phòng và được cộng điểm ưu tiên trong tuyển sinh theo quy định hiện hành.

Ngoài ra, chính sách cho thân nhân: Các hỗ trợ của Nhà nước (như BHYT, học phí) cho gia đình ở hậu phương.

2. Chính sách sau xuất ngũ: Các hỗ trợ ưu tiên về tài chính, đào tạo nghề và cơ hội việc làm khi hoàn thành nghĩa vụ.

Kể từ 1-1-2026, sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự và ra quân, công dân có thể nhận một khoản trợ cấp xuất ngũ và được hưởng thêm rất nhiều quyền lợi về đào tạo, hỗ trợ việc làm.

Điều 12 Luật Việc làm 2025 bổ sung quy định rõ ràng về chính sách hỗ trợ việc làm cho thanh niên, đặc biệt là người đã hoàn thành nghĩa vụ quân sự, nghĩa vụ công an, tình nguyện viên hoặc trí thức trẻ tình nguyện; Được vay vốn hỗ trợ tạo việc làm, duy trì, mở rộng việc làm và vay vốn hỗ trợ đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng; Được hỗ trợ lập nghiệp, khởi nghiệp theo quy định của pháp luật. Đây là một điểm mới nổi bật so với Luật Việc làm 2013.

Điều 25 Nghị định 338/2025 quy định bộ đội xuất ngũ được hỗ trợ đào tạo trình độ sơ cấp, đào tạo dưới 3 tháng (hỗ trợ đào tạo theo mức thu học phí thực tế của cơ sở đào tạo; hỗ trợ tiền ăn, sinh hoạt phí trong thời gian đào tạo, chi phí đi lại,…).

Ngoài ra, theo Điều 7 Nghị định 27/2016 bộ đội hoàn thành nghĩa vụ phục vụ tại ngũ thì khi xuất ngũ sẽ được trợ cấp tạo việc làm bằng 6 tháng tiền lương cơ sở theo quy định của Chính phủ tại thời điểm xuất ngũ.

Ngoài chế độ BHXH một lần được hưởng theo quy định của pháp luật về BHXH, hạ sĩ quan, binh sĩ khi xuất ngũ được trợ cấp xuất ngũ một lần, cứ mỗi năm phục vụ trong quân đội được trợ cấp bằng 2 tháng tiền lương cơ sở theo quy định của Chính phủ tại thời điểm xuất ngũ.

Trường hợp có tháng lẻ được tính như sau: Dưới 1 tháng không được hưởng trợ cấp xuất ngũ; từ đủ 1 tháng đến đủ 6 tháng được hưởng trợ cấp bằng 1 tháng tiền lương cơ sở; từ trên 6 tháng trở lên đến 12 tháng được hưởng trợ cấp bằng 2 tháng tiền lương cơ sở.

TP.HCM dự kiến sẽ tổ chức Lễ giao nhận quân năm 2026 tại 6 địa điểm các phòng thủ khu vực vào ngày 4-3-2026. Ảnh: THUẬN VĂN

3. Một số chế độ, chính sách khác

Tại Điều 8 Nghị định 27/2016 hạ sĩ quan, binh sĩ khi xuất ngũ còn được đãi ngộ:

Trước khi nhập ngũ đang học tập hoặc có giấy gọi vào học tại các trường thuộc cơ sở giáo dục nghề nghiệp, cơ sở giáo dục đại học thì được bảo lưu kết quả, được tiếp nhận vào học tại các trường đó.

Nếu trước khi nhập ngũ đang làm việc tại cơ quan Nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội thì khi xuất ngũ được tiếp nhận lại, bố trí việc làm và bảo đảm thu nhập không thấp hơn trước khi nhập ngũ...

Nếu trước khi nhập ngũ đang làm việc tại tổ chức kinh tế thì khi xuất ngũ được tiếp nhận lại, bố trí việc làm và bảo đảm tiền lương, tiền công tương xứng với vị trí việc làm và tiền lương, tiền công trước khi nhập ngũ; Trường hợp tổ chức kinh tế đã chấm dứt hoạt động, giải thể hoặc phá sản thì chính sách đối với hạ sĩ quan, binh sĩ xuất ngũ được thực hiện như đối với người lao động của tổ chức kinh tế đó theo quy định của pháp luật; Cơ quan BHXH địa phương nơi tổ chức kinh tế nói trên đóng BHXH chịu trách nhiệm thanh toán chế độ BHXH theo quy định hiện hành.

Trường hợp được tiếp nhận vào làm việc tại các cơ quan Nhà nước, tổ chức, các cơ sở kinh tế thuộc các thành phần kinh tế được xếp lương theo công việc đảm nhiệm, thời gian phục vụ tại ngũ được tính vào thời gian công tác và được hưởng chế độ, chính sách theo quy định hiện hành đối với cán bộ, công chức, viên chức và NLĐ của cơ sở kinh tế đó.

. Luật sư có lời khuyên nào cho những quân nhân trước ngày nhập ngũ?

+ Nhập ngũ là dấu mốc quan trọng đáng tự hào trong cuộc đời mỗi thanh niên, thể hiện lòng yêu nước và trách nhiệm của thanh niên với Tổ quốc.

Thanh niên cần chuẩn bị tâm lý vững vàng, vì nhập ngũ không chỉ là nghĩa vụ bắt buộc mà còn là môi trường rèn luyện bản lĩnh, kỷ luật và tinh thần tập thể. Tân binh cần chuẩn bị tư trang cá nhân gọn nhẹ, cần thiết.

Trước khi nhập ngũ, cần kiểm tra đầy đủ giấy tờ cần thiết (lệnh gọi nhập ngũ; thẻ căn cước/căn cước công dân; giấy tờ liên quan đến trình độ học vấn (nếu có); các giấy tờ khác theo hướng dẫn của Ban Chỉ huy quân sự địa phương…).

Ngoài ra, đối với những thanh niên đang đi làm hoặc học tập, cần chủ động sắp xếp, bàn giao công việc, hoàn tất các nghĩa vụ tài chính cá nhân (nếu có).

Tân binh phải có mặt đúng thời gian và địa điểm ghi trong lệnh gọi nhập ngũ.

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới, việc thanh niên thực hiện nghĩa vụ quân sự không chỉ là nghĩa vụ, trách nhiệm công dân, mà còn được Nhà nước ghi nhận và tạo nhiều điều kiện, chế độ tốt, sẽ không có chuyện đi nghĩa vụ quân sự thì các cánh cửa tương lai đóng lại. Thanh niên cần chủ động tìm hiểu để thực hiện tốt nghĩa vụ và quyền lợi của mình, góp phần xây dựng đất nước vững mạnh.

HUỲNH THƠ