Những điều cần biết về chế độ đồng quyền nuôi con mới của Nhật Bản

Những người ủng hộ cho rằng những thay đổi này sẽ cho phép cả cha và mẹ đều có thể tham gia vào việc nuôi dạy con cái. Ảnh: Getty Images

Theo Japan Times, từ ngày 1/4, cha mẹ đã ly hôn tại Nhật Bản sẽ được phép áp dụng chế độ đồng quyền nuôi con - một trong số ít cơ chế pháp lý trên thế giới cho phép điều này, khi mà trước nay quyền nuôi con chỉ được trao cho một bên cha hoặc mẹ - đánh dấu một trong những cải cách lớn nhất đối với luật gia đình của nước này trong nhiều thập kỷ.

Lần đầu tiên, các sửa đổi đối với Bộ luật Dân sự và các luật liên quan sẽ cho phép cha mẹ lựa chọn giữa chế độ một bên nuôi con hoặc đồng quyền nuôi con sau ly hôn. Bộ Tư pháp Nhật Bản cho biết cải cách này nhằm đặt “lợi ích tốt nhất của trẻ em” vào vị trí trung tâm trong các thỏa thuận sau ly hôn.

Cho đến nay, quyền một bên nuôi con là lựa chọn duy nhất đối với các cặp vợ chồng đã ly hôn ở Nhật Bản, trái ngược với một số nước phương Tây, nơi chế độ đồng nuôi con khá phổ biến. Hệ thống này từ lâu đã vấp phải chỉ trích từ các tổ chức nước ngoài - đặc biệt trong các vụ việc liên quan đến hôn nhân quốc tế và tranh chấp quyền nuôi con xuyên biên giới - do tước bỏ quyền pháp lý của người không trực tiếp nuôi con trong các quyết định quan trọng liên quan đến cuộc sống của trẻ.

Những người ủng hộ cho rằng các thay đổi này sẽ tạo điều kiện để cả cha và mẹ tiếp tục tham gia vào quá trình nuôi dạy con cái. Tuy nhiên, các ý kiến phản đối cảnh báo rằng quy định mới có thể khiến nạn nhân bị bạo hành tiếp tục chịu sự kiểm soát từ người bạn đời cũ, thậm chí làm mất đi con đường duy nhất để họ thoát khỏi tình trạng đó.

Một số ý kiến khác cho rằng quy định này trao quá nhiều quyền cho tòa án gia đình, cơ quan sẽ quyết định có chấp thuận chế độ đồng nuôi con hay không nếu cha mẹ ly hôn không thể tự đạt được thỏa thuận.

Các sửa đổi khác trong luật cũng bao gồm việc cho phép áp dụng giai đoạn thăm nom thử nghiệm, đồng thời quy định rõ ràng hơn về thủ tục kê biên tài sản trong trường hợp cha hoặc mẹ không thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng nuôi con.

Những thay đổi trong chế độ nuôi con như thế nào?

Theo qui định hiện hành của Nhật Bản, sau khi ly hôn, chỉ một bên cha hoặc mẹ được nắm quyền nuôi con. Theo số liệu mới nhất hiện có của Bộ Y tế Nhật Bản, trong năm 2020, người mẹ được trao quyền nuôi con trong 85% các vụ ly hôn.

Tuy nhiên, từ tháng 4, các cặp vợ chồng ly hôn sẽ có thể quyết định quyền nuôi con sẽ do cả cha và mẹ cùng chia sẻ hay chỉ do một bên nắm giữ. Nếu hai bên không thể đạt được thỏa thuận, hoặc nếu vụ ly hôn được giải quyết tại tòa án gia đình, thẩm phán sẽ quyết định nên áp dụng chế độ đồng nuôi con hay quyền nuôi con một bên, dựa trên việc phương án nào là phù hợp nhất với lợi ích của trẻ.

Sửa đổi lần này không mặc nhiên ưu tiên bất kỳ hình thức nào.

Tòa án được cho là sẽ xem xét từng vụ việc cụ thể, dựa trên phúc lợi của trẻ, mối quan hệ giữa từng phụ huynh với con, cũng như mối quan hệ giữa cha mẹ với nhau, cùng các yếu tố khác.

Việc cha mẹ không thống nhất về quyền nuôi con không đồng nghĩa khả năng áp dụng chế độ đồng nuôi con sẽ tự động bị loại trừ. Tuy nhiên, trong các vụ ly hôn có mức độ xung đột cao, tòa án vẫn có thể trao quyền nuôi con cho một bên nếu nhận thấy cha mẹ sẽ gặp khó khăn trong việc cùng thực hiện quyền làm cha mẹ.

Chế độ đồng nuôi con sẽ bao gồm những quyền hạn gì?

Về nguyên tắc, những quyết định quan trọng trong cuộc sống của trẻ - như nơi cư trú, trường theo học, các thủ thuật y tế lớn mà trẻ phải thực hiện, hay tài sản đứng tên trẻ - sẽ phải được đưa ra trên cơ sở có sự đồng thuận của cả cha và mẹ.

Nếu cha mẹ không thể thống nhất về một vấn đề cụ thể, tòa án gia đình có thể chỉ định một bên phụ huynh được quyền tự quyết đối với vấn đề đó.

Luật cũng cho phép một bên cha hoặc mẹ được tự mình quyết định đối với những vấn đề được cho là “các quyết định hằng ngày liên quan đến việc nuôi dưỡng và giáo dục con”.

Những vấn đề này bao gồm các nội dung như ăn uống, tiêm chủng định kỳ, hoạt động ngoại khóa, tham gia các sự kiện thông thường ở trường, việc làm thêm của học sinh trung học, cũng như các chuyến tham quan ngắn ngày.

Trong các tình huống khẩn cấp, một bên phụ huynh vẫn có thể tự đưa ra các quyết định quan trọng. Các trường hợp này bao gồm chuyển nơi ở để tránh bạo lực gia đình hoặc ngược đãi, chấp thuận điều trị y tế khẩn cấp, và quyết định về trường học khi thời hạn nhập học đã cận kề.

Ngoài ra, việc cùng thực hiện quyền làm cha mẹ không nhất thiết đồng nghĩa lúc nào cũng phải có đầy đủ chữ ký hoặc con dấu của cả hai bên trên các giấy tờ chấp thuận. Trong nhiều trường hợp, một bên phụ huynh có thể là người duy nhất ký, còn sự đồng ý của bên kia được hiểu là đã có.

Nếu một bên phụ huynh đề nghị trao đổi về vấn đề cần quyết định chung nhưng bên còn lại không phản hồi trong một “thời gian hợp lý”, thì trong một số trường hợp, sự im lặng đó có thể được xem là sự đồng thuận ngầm.

Trong trường hợp nào quyền nuôi con một bên được áp dụng?

Tòa án gia đình không thể chấp thuận chế độ đồng nuôi con nếu có nguy cơ một bên cha hoặc mẹ gây tổn hại về thể chất hoặc tinh thần cho trẻ, hoặc nếu bạo lực gia đình hay các hoàn cảnh khác khiến việc cùng đưa ra quyết định trở nên khó khăn.

Tòa án sẽ xem xét liệu có hành vi bạo lực hoặc nguy cơ xảy ra bạo lực giữa cha mẹ hay không, thay vì yêu cầu phải có bằng chứng về việc từng xảy ra bạo hành thể chất trong quá khứ, chẳng hạn như giấy xác nhận của bác sĩ.

Bộ Tư pháp Nhật Bản cho biết việc xem xét này không chỉ giới hạn ở bằng chứng về bạo lực thể chất. Các hành vi bạo hành về tinh thần, tài chính và tình dục cũng có thể là yếu tố liên quan, dù theo cảnh báo của giới phê bình, những dạng bạo hành này có thể khó chứng minh hơn.

Để tòa án xác định liệu có nguy cơ xảy ra bạo lực thể chất hay không, sẽ không bắt buộc phải có bằng chứng vật chất từ bên thứ ba, như giấy xác nhận của bác sĩ.

Những cặp đôi đã ly hôn trước khi luật mới có hiệu lực cũng sẽ có thể nộp đơn xin thay đổi thỏa thuận quyền nuôi con một bên hiện có sau ngày 1/4.

Tòa án gia đình sẽ quyết định có thay đổi thỏa thuận này hay không dựa trên lợi ích tốt nhất của trẻ. Bộ Tư pháp Nhật Bản cho biết quy trình này cũng được áp dụng đối với các thỏa thuận nuôi con được đưa ra trong những hoàn cảnh không phù hợp, trong đó có bạo lực gia đình.

Khi có đơn xin thay đổi, tòa án có thể xem xét, trong quá trình đánh giá, liệu một bên cha hoặc mẹ đã thực hiện đầy đủ trách nhiệm của mình hay chưa, chẳng hạn như việc cấp dưỡng nuôi con, cũng như việc họ có tuân thủ nghĩa vụ tôn trọng và phối hợp với người còn lại hay không.

Hệ thống mới có những ưu điểm và hạn chế gì?

Những người ủng hộ cải cách cho rằng việc cho phép áp dụng chế độ đồng nuôi con có thể giúp trẻ duy trì mối quan hệ có ý nghĩa với cả cha và mẹ sau ly hôn.

Tuy nhiên, các ý kiến phản đối cảnh báo khuôn khổ mới có thể khiến các nạn nhân của bạo lực gia đình gặp khó khăn hơn trong việc cắt đứt liên hệ với người bạn đời cũ có hành vi bạo hành, thậm chí có nguy cơ buộc họ phải tiếp tục tương tác trong thời gian dài sau khi mối quan hệ đã chấm dứt.

Dù vậy, thực tế của ly hôn hiếm khi hoàn toàn nghiêng hẳn về một phía.

Anh Steve H., một giáo viên tiếng Anh ở tỉnh Yamagata, đề nghị không nêu đầy đủ họ, cho rằng hệ thống hiện hành có thể khiến bên cha hoặc mẹ không trực tiếp nuôi con rơi vào thế bất lực ngay cả khi phúc lợi của đứa trẻ bị đe dọa.

Anh nêu ví dụ về con gái mình, hiện sống với mẹ. Theo anh, chiếc răng sữa bị gãy của bé đã bị sâu, nhưng người mẹ từ chối cho con điều trị, dù con gái anh rõ ràng cảm thấy xấu hổ vì điều đó. Anh cho rằng nếu có chế độ đồng nuôi con, anh đã có thể đưa con đi điều trị.

Bộ Tư pháp Nhật Bản nhấn mạnh luật sửa đổi không nhằm ép buộc sự hợp tác trong những trường hợp không thể hợp tác, đặc biệt là các vụ việc có liên quan đến bạo lực gia đình.

Tuy vậy, điều này sẽ phụ thuộc vào cách tòa án gia đình diễn giải các quy định pháp luật.

Lâm Huyền/Báo Tin tức và Dân tộc