Những điểm mới của Luật Xuất bản sửa đổi

Sáng 24/8, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Ảnh: Báo Văn hóa.

Ngày 24/8, trong Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, 472/475 đại biểu đã tán thành, chính thức thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Luật thể hiện sự thay đổi từ “tư duy quản lý” sang “kiến tạo phát triển” đồng thời làm rõ vị trí, vai trò và nguyên tắc hoạt động xuất bản.

Định vị rõ mục đích, vai trò, nguyên tắc hoạt động xuất bản

Từ phần quy định chung, vị trí và mục tiêu của hoạt động xuất bản đã được định nghĩa lại một cách toàn diện. Theo đó, xuất bản không chỉ giữ vai trò là lĩnh vực tư tưởng, văn hóa mà còn được xác định rõ là một ngành kinh tế - công nghệ, một bộ phận quan trọng cấu thành hạ tầng tri thức quốc gia.

Luật xác định rõ:“Hoạt động xuất bản nhằm tuyên truyền, bảo vệ nền tảng tư tưởng và chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, phổ biến, giới thiệu tri thức, nâng cao dân trí; giữ gìn tiếng nói, chữ viết; bảo tồn và phát huy bản sắc, giá trị văn hóa, giá trị con người Việt Nam; tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, nâng cao vị thế văn hóa dân tộc; góp phần bảo đảm an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội, bảo vệ Tổ quốc và chủ quyền quốc gia”.

Theo đó, Đảng và Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong định hướng và kiến tạo phát triển hoạt động xuất bản, xây dựng nền xuất bản chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại”.

Bên cạnh đó, các khái niệm cơ bản tại Điều 4 đã được chuẩn hóa và bổ sung để phù hợp với môi trường số. Luật đã làm rõ các khái niệm về nhà xuất bản, biên tập viên, cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm…

Về chính sách hỗ trợ, Luật thiết kế lại Điều 7 với 10 chính sách cụ thể để tạo nguồn lực xã hội hóa, thúc đẩy hợp tác đối tác công tư (PPP). Các chính sách này bao gồm: miễn giảm tiền thuê đất đối với nhà xuất bản; phát triển tập đoàn xuất bản - truyền thông chủ lực; đầu tư công nghệ, xây dựng hệ thống thông tin cho lĩnh vực xuất bản; đặt hàng sách phục vụ cộng đồng; ưu đãi thuế cho cơ sở in có ứng dụng công nghệ xanh; hỗ trợ nhà xuất bản mua bản quyền và dịch thuật các tác phẩm phục vụ lợi ích công; đào tạo nguồn nhân lực xuất bản chất lượng; khuyến khích phát triển văn hóa đọc; thúc đẩy hợp tác đối tác công tư; phát huy vai trò của hội, hiệp hội trong lĩnh vực in, xuất bản và phát hành.

Đối với mô hình tổ chức, Luật sửa đổi đã cụ thể hóa các đối tượng được phép thành lập nhà xuất bản và quy định nhà xuất bản hoạt động theo loại hình đơn vị sự nghiệp công lập hoặc doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ để duy trì vai trò chủ đạo.

Công tác quản lý biên tập viên và kế hoạch xuất bản cũng có sự thay đổi lớn tại Điều 20 và 22. Thủ tục cấp chứng chỉ hành nghề biên tập được số hóa; đồng thời luật siết chặt kỷ luật khi quy định biên tập viên bị thu hồi chứng chỉ phải sau 2 năm mới được xét cấp lại và cấm cấp lại vĩnh viễn nếu vi phạm các vấn đề liên quan an ninh quốc gia.

Tại Điều 23, hoạt động liên kết mở rộng cơ sở pháp lý cho doanh nghiệp công nghệ tham gia nhưng khẳng định nhà xuất bản giữ vai trò chủ đạo độc lập và không được chuyển giao quyền quyết định nội dung.

Hệ thống lưu chiểu và thông tin ghi trên xuất bản phẩm tại Điều 27 và 28 đã được tinh gọn. Luật bãi bỏ việc liệt kê chi tiết các thông tin bắt buộc và giao Chính phủ quy định để linh hoạt hơn trong môi trường số. Đặc biệt, quy định về nộp tệp điện tử nguyên bản cho Thư viện Quốc gia Việt Nam được bổ sung nhằm giảm chi phí tuân thủ cho các nhà xuất bản và hỗ trợ xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia.

Cuối cùng, Chương V của Luật Xuất bản đã được đổi tên từ “Xuất bản và phát hành xuất bản phẩm điện tử” sang “Xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử và cung cấp dịch vụ trung gian phát hành".

Luật xác định rõ trách nhiệm của các sàn giao dịch thương mại điện tử, ứng dụng di động và các nền tảng xuyên biên giới trong việc kiểm soát nội dung và bảo vệ bản quyền. Các đơn vị này phải có biện pháp kỹ thuật để ngăn chặn hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ và xử lý vi phạm theo yêu cầu của cơ quan quản lý nhà nước.

Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh. Ảnh: Quốc hội.

Cải cách thủ tục hành chính và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền

Triết lý quản lý mới trong luật là chuyển dịch căn bản từ phương thức tiền kiểm sang hậu kiểm. Nhiều hoạt động vốn phải xin phép trước đây đã được chuyển sang cơ chế thông báo hoặc khai báo điện tử.

Với những tác phẩm có nội dung nhạy cảm, phức tạp, Điều 24 của Luật thiết lập một cơ chế thẩm định bản thảo đặc biệt trước khi đăng ký kế hoạch xuất bản hoặc tái bản. Theo đó, đối với các tác phẩm, tài liệu có nội dung về lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước, anh hùng dân tộc thuộc danh mục quy định, nhà xuất bản bắt buộc phải tổ chức thẩm định bản thảo trước khi đăng ký kế hoạch.

Trong lĩnh vực phát hành, hoạt động này được đưa ra khỏi danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Thay vì phải đăng ký hoạt động như trước, các tổ chức, cá nhân chỉ cần thực hiện thông báo hoạt động với Ủy ban nhân dân cấp xã.

Đối với hoạt động nhập khẩu tại Điều 38 và 39, doanh nghiệp chỉ cần thông báo danh mục trước khi làm thủ tục hải quan và thực hiện thẩm định nội dung, thông báo kết quả sau khi thông quan.

Về phân cấp thẩm quyền, Luật đã thực hiện chuyển giao 6 thủ tục hành chính trọng yếu từ trung ương về địa phương. Các thủ tục như cấp giấy phép in xuất bản phẩm, giấy phép xuất bản tài liệu không kinh doanh hay thành lập văn phòng đại diện nhà xuất bản nước ngoài nay sẽ do chính quyền địa phương giải quyết.

Thẩm quyền cấp phép hoạt động in được phân cấp thêm cho Ủy ban nhân dân cấp xã đối với một số loại hình cơ sở in. Việc này gắn liền với trách nhiệm hậu kiểm của chính quyền cơ sở nhằm ngăn chặn từ sớm các hành vi in lậu, in giả.

Điều 2 của dự án Luật cũng quy định việc Nhà nước chính thức bãi bỏ lệ phí đăng ký nhập khẩu xuất bản phẩm kinh doanh và lệ phí cấp giấy phép nhập khẩu không kinh doanh.

Điều 2 của Luật cũng quy định việc Nhà nước bãi bỏ lệ phí đăng ký nhập khẩu xuất bản phẩm kinh doanh và lệ phí cấp giấy phép nhập khẩu không kinh doanh. Luật Xuất bản sửa đổi 2026 chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/03/2027. Các quy định chuyển tiếp rõ ràng bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho các cơ sở in và phát hành đã hoạt động trước ngày luật có hiệu lực.

Đức An