Những 'bác sĩ' toa xe đường sắt

Họ chỉ có 30 phút để “khám bệnh” cho cả đoàn tàu trước khi tiếp tục hành trình hàng trăm ki-lô-mét về cảng Hải Phòng. 30 phút ấy không chỉ quyết định giờ tàu chạy mà còn quyết định sự an toàn của hàng chục toa xe, hàng nghìn tấn hàng hóa và cả những chuyến tàu sẽ nối tiếp trên cùng tuyến đường sắt. Ít ai biết, phía sau mỗi chuyến tàu lăn bánh bình yên là sự hiện diện thầm lặng của những người thợ “kiểm tu” - lực lượng được ví như những “bác sĩ” của toa xe đường sắt.

Trạm Khám chữa Toa xe Yên Bái thuộc Chi nhánh Toa xe Hà Nội, Công ty Cổ phần Vận tải đường sắt, quản lý khu gian từ phía Bắc ga Vũ Ẻn (Km130+970) đến phía Nam ga Lang Khay (Km210+150). Đây là đoạn tuyến có mật độ tàu hàng và tàu khách khá lớn, đặc biệt là các đoàn tàu vận chuyển quặng từ Lào Cai về đồng bằng. Hiện, trạm có 3 tổ khám chữa toa xe, mỗi tổ gồm 1 tổ trưởng và 5 công nhân thực hiện nhiệm vụ khám, xét, kiểm tra tình trạng kỹ thuật các đoàn tàu theo biểu đồ chạy tàu hằng ngày.

8 giờ sáng 20/7, tôi theo Tổ Khám chữa toa xe số 1 do anh Nguyễn Sơn Hải làm Tổ trưởng thực hiện nhiệm vụ kiểm tra đoàn tàu quặng vừa đến ga. Ngay khi tín hiệu an toàn được thiết lập, cả tổ lập tức triển khai đội hình phòng vệ. Người đặt biển cảnh báo, người chui xuống gầm toa, người kiểm tra đầu móc nối, người mang theo búa kiểm tra bánh xe. Mỗi người một việc nhưng nhịp nhàng như dây chuyền đã được lập trình. Nhìn từ xa, công việc của họ có vẻ đơn giản: đi dọc đoàn tàu, cúi xuống quan sát rồi dùng búa gõ vào bánh xe. Nhưng chỉ khi đứng cạnh mới hiểu, mỗi tiếng gõ ấy đều mang một ý nghĩa. Người thợ không chỉ nghe âm thanh phát ra từ bánh xe mà còn “đọc” được tình trạng kỹ thuật của nó. Một tiếng kêu đục, một âm thanh khác lạ cũng đủ khiến họ dừng lại kiểm tra kỹ hơn. Đó là kinh nghiệm mà không máy móc nào có thể thay thế hoàn toàn.

Theo quy định, mỗi đoàn tàu qua ga Yên Bái chỉ dừng khoảng 30 phút để tổ thực hiện toàn bộ quy trình khám, xét. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, từng bộ phận của toa xe đều phải được kiểm tra. Từ đầu đấm, móc nối, hệ thống hãm, bộ phận chạy, khung bệ, thành xe, cửa toa… đến từng bu lông, bàn trượt, cối chuyển đều phải được rà soát. Tiếp đó là thử hãm để đánh giá hiệu quả phanh của từng toa và cả đoàn tàu, kiểm tra hành trình pít-tông xi lanh hãm, điều chỉnh các thông số chưa đạt, thay thế hoặc gia cố những chi tiết bị hư hỏng. Có những hỏng hóc chỉ cần vài phút để xử lý. Nhưng cũng có những lỗi buộc phải cắt cả toa xe khỏi đoàn tàu.

“Nếu phát hiện trục bánh xe bị long vành, mâm bánh nứt, vỡ hoặc những hư hỏng nghiêm trọng khác thì bắt buộc phải cắt toa. Không ai được phép đánh đổi an toàn để giữ đúng giờ tàu chạy” - anh Đoàn Ngọc Tuấn, công nhân trong tổ số 1 vừa siết lại bu lông vừa chia sẻ.

Quy trình ấy lặp lại với tất cả đoàn tàu đi qua ga. Không phân biệt tàu khách hay tàu hàng và không có ngoại lệ.

Anh Nguyễn Văn Hiển, người đã có nhiều năm làm nghề “kiểm tu”, đưa tay lau những giọt mồ hôi lăn trên gương mặt lấm dầu mỡ. Anh cười bảo: “Nghề này nhìn thì tưởng nhẹ nhưng áp lực lắm!”. Theo anh Hiển, mỗi ngày đều có những tình huống khác nhau. Có hôm phát hiện toa xe phải cắt khẩn cấp. Mùa hè, trời nắng như đổ lửa, nhiệt từ đường ray và thân toa xe hắt lên bỏng rát; mùa đông thì lạnh buốt, công nhân vẫn phải chui xuống gầm toa để kiểm tra.

“Khó khăn thì nhiều nhưng điều khiến anh em gắn bó với nghề là nghĩ đến việc mình làm góp phần bảo đảm cho hành khách và hàng hóa được an toàn. Đó là niềm vui lớn nhất”, anh Hiển chia sẻ.

Câu nói mộc mạc ấy dường như đã lý giải vì sao những người thợ vẫn kiên trì với nghề ít người biết đến nhưng trách nhiệm lại rất lớn. Bởi chỉ cần bỏ sót vết nứt nhỏ trên bánh xe hay chiếc bu lông lỏng ở đầu móc nối, hậu quả có thể là cả vụ tai nạn đường sắt. Với họ, sự cẩn trọng không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp mà đã trở thành bản năng.

Theo anh Nguyễn Sơn Hải - Tổ trưởng Tổ Khám chữa toa xe số 1, mỗi ca trực kéo dài 12 giờ, từ 6 giờ 30 đến 17 giờ 30. Sau ca ngày, tổ nghỉ 24 giờ rồi tiếp tục trực ca đêm. Tuy nhiên, hết ca không có nghĩa là hết việc. Ngoài nhiệm vụ khám, xét, theo kế hoạch, các tổ kiểm tu còn là lực lượng thường trực xử lý các sự cố phát sinh trên toàn khu gian đơn vị quản lý. Khi xảy ra tai nạn giao thông đường sắt hoặc sự cố kỹ thuật ngoài hiện trường, họ lập tức lên đường. “Đêm hay ngày cũng vậy, chỉ cần có lệnh là chúng tôi xuất phát ngay”, anh Hải chia sẻ. Nghề “kiểm tu” vì thế không chỉ đòi hỏi tay nghề mà còn yêu cầu tinh thần sẵn sàng ứng trực bất cứ lúc nào.

Theo ông Đỗ Đức Hoàn - Phó Trưởng Trạm, Trạm Khám chữa Toa xe Yên Bái, trong quý I, trung bình mỗi ngày có từ 26 - 30 đoàn tàu khách và tàu hàng đi qua địa bàn quản lý. Sang quý II/2026, lưu lượng giảm nhưng vẫn đạt từ 14 - 18 đoàn tàu mỗi ngày. Riêng ngày 20/7, có hơn 10 đoàn tàu khách và tàu hàng đi - đến ga Yên Bái. Điều đó đồng nghĩa với hàng trăm toa xe phải được kiểm tra kỹ thuật mỗi ngày. Hàng nghìn chi tiết cơ khí được rà soát. Hàng chục hỏng hóc nhỏ được xử lý ngay tại ga trước khi đoàn tàu tiếp tục hành trình. Đó là khối lượng công việc khổng lồ nhưng gần như không ai nhìn thấy. Hành khách chỉ biết đoàn tàu đến đúng giờ. Doanh nghiệp chỉ quan tâm hàng hóa về đến nơi an toàn. Ít người nghĩ rằng, trước khi bánh tàu lăn tiếp đã có những người thợ ở dưới gầm toa xe để siết lại từng chiếc bu lông.

Đường sắt Việt Nam đang từng bước hiện đại hóa với nhiều thiết bị kiểm tra tự động. Song, ở nhiều công đoạn, máy móc vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn con người. Bởi có những hư hỏng chỉ được phát hiện bằng đôi mắt của người thợ. Có những âm thanh bất thường chỉ người nhiều năm trong nghề mới nhận ra. Có những cảm nhận về độ rơ của móc nối hay độ mòn của guốc hãm mà thiết bị chưa chắc đã đánh giá chính xác ngay tại hiện trường. Đó là giá trị của kinh nghiệm, là thứ được tích lũy qua hàng nghìn ca trực, hàng vạn toa xe và biết bao lần đối mặt với những tình huống khẩn cấp.

Rời ga Yên Bái khi đoàn tàu quặng đã khuất dần sau khúc cua, tôi vẫn thấy những người thợ “kiểm tu” thu dọn dụng cụ để chuẩn bị đón đoàn tàu tiếp theo. Không có thời gian nghỉ dài. Không có những tràng pháo tay hay sự ghi nhận ồn ào. Công việc của họ cứ lặng lẽ nối tiếp như những vòng quay không ngừng của bánh sắt trên đường ray.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi mỗi chuyến tàu được mặc nhiên ghi nhận đã an toàn, ít ai nghĩ rằng sự bình yên ấy được tạo nên từ bao giọt mồ hôi của những người công nhân âm thầm dưới gầm toa xe. Họ không phải người lái tàu, cũng không phải trưởng tàu. Nhưng chính họ là những “người gác cửa cuối cùng” trước khi đoàn tàu lăn bánh. Phía sau mỗi chuyến tàu về đúng giờ, phía sau mỗi hành trình an toàn trên những cung đường sắt Bắc - Nam, luôn có dấu chân lặng lẽ của những người thợ “kiểm tu” - những người đang ngày đêm gìn giữ sự an toàn bằng sự tỉ mỉ, trách nhiệm và lòng yêu nghề.

Trần Ngọc Sơn