Nhìn lại thành công của cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND các cấp

Bài 1: Thiết chế khẳng định quyền lực Nhà nước thuộc về Nhân dân

Trong cấu trúc của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, bầu cử giữ vai trò là cơ chế trung tâm trong việc hình thành và vận hành quyền lực nhà nước. Không đơn thuần là một thủ tục mang tính hành chính - pháp lý, bầu cử là phương thức trực tiếp để Nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình thông qua việc lựa chọn những người đại diện tham gia vào các cơ quan quyền lực nhà nước.

Báo Quốc hội, số đặc biệt ngày 6/1/1946 đã trân trọng in ở trang đầu ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và cả bút tích lời kêu gọi của Người. Ảnh tư liệu

Nền tảng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Từ góc độ lý luận, vấn đề quyền lực nhà nước luôn được đặt trong mối quan hệ với chủ thể nắm giữ và phương thức thực thi quyền lực đó. Trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, yêu cầu đặt ra không chỉ là xác lập quyền lực thuộc về Nhân dân mà còn phải thiết lập được cơ chế để quyền lực đó được thực thi một cách thực chất, hiệu quả và có kiểm soát. Bầu cử chính là công cụ quan trọng để hiện thực hóa yêu cầu này.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, quyền làm chủ của Nhân dân được thể hiện trước hết thông qua quyền lựa chọn những người đại diện. Người cũng đặt ra yêu cầu đối với đại biểu là phải gắn bó mật thiết với Nhân dân, chịu sự giám sát của Nhân dân và hoạt động vì lợi ích của Nhân dân.

Ngay từ những ngày đầu của Nhà nước non trẻ, với nhãn quan chính trị sâu rộng, sắc bén và tri thức thực tiễn sâu sắc về tổ chức chính quyền Nhân dân, trên Báo Cứu quốc - cơ quan tuyên truyền đấu tranh của Mặt trận Việt Minh, ra ngày 24/11/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Tổng tuyển cử là dịp cho toàn thể quốc dân tự do lựa chọn những người có tài, có đức để gánh vác việc nước”. Đặc biệt, ngày 5/1/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra lời kêu gọi quốc dân đi bỏ phiếu, trong đó có đoạn: “Ngày mai là một ngày vui sướng của đồng bào ta, vì ngày mai là ngày Tổng tuyển cử, vì ngày mai là một ngày đầu tiên trong lịch sử Việt Nam mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình”.

Hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ngày 6/1/1946, hơn 90% cử tri cả nước tham gia bỏ phiếu, thể hiện tinh thần yêu nước, niềm tin lớn lao và sự ủng hộ đối với chính quyền cách mạng. Tư tưởng Hồ Chí Minh về bầu cử còn nhấn mạnh trách nhiệm hai chiều: cử tri phải sáng suốt lựa chọn, còn đại biểu phải gắn bó mật thiết với Nhân dân, chịu sự giám sát của Nhân dân. Đây chính là nguyên lý cốt lõi của nền dân chủ đại diện trong Nhà nước pháp quyền.

Nhân dân Hà Nội bỏ phiếu bầu đại biểu quốc hội khóa I, ngày 6/1/1946. Ảnh Tư liệu

Góc độ pháp lý, từ Hiến pháp năm 1946 đến Hiến pháp 2013 đã xác lập rõ nguyên tắc: Nhà nước là của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân; công dân có quyền bầu cử và ứng cử vào Quốc hội và HĐND. Đây là cơ sở hiến định khẳng định vai trò trung tâm của bầu cử trong việc tổ chức quyền lực nhà nước.

Từ góc độ chính trị, từ Đại hội VII (1991), đặc biệt tại Hội nghị giữa nhiệm kỳ khóa VII (1994), Đảng ta lần đầu tiên chính thức sử dụng khái niệm “Nhà nước pháp quyền” và xác định rõ yêu cầu xây dựng nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, bảo đảm quyền lực thuộc về Nhân dân. Quan điểm này tiếp tục được phát triển tại các kỳ Đại hội VIII, IX, X và được hoàn thiện tại Đại hội XIII (2021), trong đó nhấn mạnh: “Tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân”.

Như vậy, qua các thời kỳ, các nghị quyết của Đảng tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát huy dân chủ và kiểm soát quyền lực. Trong đó, bầu cử được xác định là một trong những cơ chế quan trọng nhất bảo đảm tính chính danh của quyền lực nhà nước; đồng thời, tạo điều kiện để Nhân dân tham gia đánh giá, giám sát và lựa chọn lại đội ngũ đại biểu qua các nhiệm kỳ.

Nguyên tắc này tiếp tục được phát triển trong Nghị quyết số 27-NQ/TW khi khẳng định: “Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; bảo đảm quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân”. Trong tổng thể đó, bầu cử chính là cơ chế trực tiếp và quan trọng nhất để Nhân dân thực hiện quyền lực của mình, lựa chọn và ủy quyền cho các cơ quan đại diện.

Như vậy, xét trên cả phương diện lý luận và pháp lý, bầu cử là thiết chế bảo đảm quyền lực thuộc về Nhân dân, là nền tảng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Hành lang pháp lý đồng bộ, thống nhất

Từ cuộc Tổng tuyển cử năm 1946 - sự kiện đặt nền móng cho nền dân chủ mới - đến nay, hệ thống pháp luật về bầu cử không ngừng được hoàn thiện. Đặc biệt, Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND 2025 đã tạo hành lang pháp lý đồng bộ, thống nhất, bảo đảm cho việc tổ chức bầu cử ngày càng chuyên nghiệp, chặt chẽ.

Các nguyên tắc bầu cử như phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín được quy định rõ và thực hiện ngày càng đầy đủ. Đây là những nguyên tắc cơ bản bảo đảm tính dân chủ, khách quan của bầu cử. Cơ chế hiệp thương do Mặt trận Tổ quốc Việt Nam chủ trì là một đặc điểm nổi bật của hệ thống chính trị Việt Nam. Cơ chế này giúp bảo đảm sự kết hợp hài hòa giữa tiêu chuẩn và cơ cấu, giữa tính đại diện và định hướng chính trị.

Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc về bầu cử, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định: “Từ cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên năm 1946 đến nay, đất nước ta đã tổ chức thành công 15 cuộc bầu cử Quốc hội. Mỗi cuộc bầu cử đều là dấu mốc quan trọng, gắn liền với một giai đoạn lịch sử và nhiệm vụ cách mạng khác nhau của dân tộc - từ kháng chiến kiến quốc, đấu tranh giành độc lập, thống nhất đất nước cho đến công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay. Mỗi lá phiếu của cử tri trong suốt 8 thập kỷ qua là biểu tượng sinh động của lòng tin, của sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, của tinh thần trách nhiệm, ý chí làm chủ đất nước của Nhân dân ta; khẳng định bản chất dân chủ, tiến bộ, nhân văn của Nhà nước ta “Mọi quyền lực đều thuộc về Nhân dân; Nhà nước ta là của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân”.

Tổng Bí thư Tô Lâm phát biểu chỉ đạo Hội nghị Tổng kết công tác bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND nhiệm kỳ 2026-2031. Ảnh: Lâm Hiển

Theo thống kê tại Hội nghị Tổng kết công tác bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND nhiệm kỳ 2026-2031, đã có 76.198.214 trên 76.423.940 cử tri đi bỏ phiếu, đạt tỷ lệ 99,70% - mức cao nhất từng được ghi nhận.

TS. Nguyễn Thị Việt Hà, Phó Chủ tịch HĐND tỉnh Hà Tĩnh